# نخل (nxl) kökü - **Sayfa:** https://akilkuran.com/nxl - **Kuran'da:** 20 ayette, toplam 20 kez geçer - **Klasik sözlükler:** Lisânü'l-Arab, Kitâbu'l-Ayn, Mekâyîsü'l-Luğa, Müfredât ## Anlam Bir şeyi seçip ayıklamak temel anlamdır; un elemek bundan gelir. Hurma ağacı da gövdeli ağaçların en değerlisi olduğu için böyle adlandırılmıştır. ## Lisânü'l-Arab — نخل maddesi > نخل: نَخَلَ الشيءَ يَنْخُلُه نَخْلًا وتَنَخَّلَه وانْتَخَلَه: صَفَّاه واختارَه؛ وَكُلُّ مَا صُفِّيَ ليُعْزَل لُبابُه فَقَدِ انتُخِلَ وتُنُخِّلَ، والنُّخَالَة: مَا تُنُخِّل مِنْهُ. والنَّخْل: تَنْخِيلُك الدقيقَ بالمُنْخُل لِتَعْزِل نُخَالَتَهُ عَنْ لُبابه. والنُّخَالَة أَيضاً: مَا نُخِل مِنَ الدَّقِيقِ. ونَخْلُ الدَّقِيقِ: غَرْبَلتُه. والنُّخَالَة أَيضاً: مَا بَقي فِي المُنْخُل مِمَّا يُنْخَل؛ حَكَاهُ أَبو حَنِيفَةَ، قَالَ: وكلُّ مَا نُخِلَ فَمَا يَبْقَى فَلَمْ يَنْتَخِلْ نُخالةٌ، وَهَذَا عَلَى السَّلْبِ. والمُنْخُل والمُنْخَل: مَا يُنْخَل بِهِ، لَا نَظِيرَ لَهُ إِلَّا قَوْلُهُمْ مُنْصُل ومُنْصَل، وَهُوَ أَحد مَا جَاءَ مِنَ الأَدوات عَلَى مُفْعل، بِالضَّمِّ. وأَما قَوْلُهُمْ فِيهِ مُنْغُل، فعَلى الْبَدَلِ لِلْمُضَارَعَةِ. وانْتَخَلْتُ الشَّيْءَ: اسْتَقْصَيْتُ أَفضله، وتَنَخَّلْتُه: تَخَيَّرْتُه. وَرَجُلٌ نَاخِلُ الصَّدْر أَي ناصحٌ. وإِذا نخلْت الأَدوية لتَسْتَصْفي أَجودَها قُلْتَ: نَخَلْت وانْتَخَلْت، فالنَّخْل التَّصْفِية، والانتِخالُ الِاخْتِيَارُ لِنَفْسِكَ أَفضله، وَكَذَلِكَ التَّنَخُّل؛ وأَنشد: / تنَخَّلْتُها مَدْحاً لقومٍ، وَلَمْ أَكنْ ... لِغيرهمُ، فِيمَا مضَى، أَتَنَخَّل / وانْتَخَلْت الشَّيْءَ: استَقْصَيْت أَفضَله، وتَنَخَّلْتُه: تخيَّرته. وَفِي الْحَدِيثِ: / لَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنَ الدُّعَاءِ إِلَّا النَّاخِلة / أَي الْمَنْخُولَةَ الْخَالِصَةَ، فَاعِلَةٌ بِمَعْنَى مُفْعُولَةٍ كماءٍ دافِق؛ وَفِيهِ أَيضاً: / لَا يقبلُ اللَّهُ إِلا نَخَائِلَ الْقُلُوبِ / أَي النِّيّات الْخَالِصَةِ. يُقَالُ: نَخَلْتُ لَهُ النَّصِيحَةَ إِذا أَخلصتها. والنَّخْلُ: تَنْخيلُ الثَّلج والوَدْق؛ تَقُولُ: انْتَخَلَتْ ليلتُنا الثلجَ أَو مَطَرًا غَيْرَ جَوْد. والسَّحاب يَنْخُلُ البرَدَ والرَّذاذَ ويَنْتَخِلُه. والنَّخْلَة: شَجَرَةُ التَّمْرِ، الْجَمْعُ نَخْل ونَخِيل وَثَلَاثُ نَخَلات، وَاسْتَعَارَ أَبو حَنِيفَةَ النَّخْلَ لِشَجَرِ النارَجيل تحمِل كَبائِس فِيهَا الفَوْفَل[[. قوله [لِشَجَرِ النَّارَجِيلِ تَحْمِلُ كَبَائِسَ فِيهَا الْفَوْفَلُ] كذا في الأصل. وعبارة المحكم: لشجر النارجيل وما شاكله، فقال: أخبرت أن شجرة الْفُوفَلِ نَخْلَة مِثْلُ نَخْلَةِ النَّارَجِيلِ تَحْمِلُ كَبَائِسَ فِيهَا الْفَوْفَلُ إلخ. ففي عبارة الأصل سقط ظاهر]] أَمثال التَّمْرِ؛ وقال مرة يصف شجر الكاذِي: هُوَ نَخْلَة فِي كُلِّ شَيْءٍ مِنَ حِليتها، وإِنما يُرِيدُ فِي كُلِّ ذَلِكَ أَنه يُشْبِهُ النَّخْلَة، قَالَ: وأَهل الْحِجَازِ يُؤَنِّثُونَ النَّخْلَ؛ وَفِي التَّنْزِيلِ الْعَزِيزِ: وَالنَّخْلُ ذاتُ الْأَكْمامِ؛ وأَهل نَجْدٍ يذكِّرون؛ قَالَ الشَّاعِرُ فِي تَذْكِيرِهِ: / كنَخْلٍ مِنَ الأَعْراض غَيْرِ مُنَبَّقِ / قَالَ: وَقَدْ يُشْبِه غيرُ النَّخْل فِي النِّبْتة النَّخْلَ وَلَا يُسَمَّى شَيْءٌ مِنْهُ نَخْلًا كالدَّوْم والنارَجيل والكاذِي والفَوْفَل والغَضَف والخَزَم. وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ: مَثَل الْمُؤْمِنِ كمثَل النَّحْلة، وَالْمَشْهُورُ فِي الرِّوَايَةِ: / كَمَثَلِ النَّخْلة؛ بِالْخَاءِ الْمُعْجَمَةِ، وَهِيَ وَاحِدَةُ النَّخْل، وَرُوِيَ بِالْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ، يُرِيدُ نحْلة العسَل، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وأَبو نَخْلة: كُنْيَةٌ؛ قَالَ أَنشده ابْنُ جِنِّي عَنْ أَبي عَلِيٍّ: / أُطْلُبْ، أَبا نَخْلَة، مَنْ يأْبُوكا ... فَقَدْ سأَلنا عَنْكَ مَنْ يَعْزُوكا / إِلى أَبٍ، فكلُّهم يَنْفِيكا / وأَبو نُخَيْلَة: شَاعِرٌ مَعْرُوفٌ كُنِّي بِذَلِكَ لأَنه وُلِد عِنْدَ جِذْع نَخْلَةٍ، وَقِيلَ: لأَنه كَانَتْ لَهُ نُخَيْلة يَعْتَهِدها؛ وَسَمَّاهُ بَخْدَجٌ الشَّاعِرُ النُّخَيْلات فَقَالَ يَهْجُوهُ: / لَاقَى النُّخَيْلاتُ حِناذاً مِحْنَذا ... مِنِّي، وشَلًّا لِلِّئام مِشْقَذا[[. قوله [للئام] هو رواية المحكم هنا، وروايته في حنذ: للأعادي]]. / ونَخْلة: مَوْضِعٌ؛ أَنشد الأَخفش: / يَا نَخْلَ ذاتِ السِّدْر والجَراوِلِ، ... تَطاوَلي مَا شئتِ أَن تَطاوَلي، / إِنَّا سَنَرْمِيكِ بكلِّ بازِلِ / جَمَعَ بَيْنَ الْكَسْرَةِ وَالْفَتْحَةِ. ونُخَيْلَةُ: مَوْضِعٌ بِالْبَادِيَةِ. وبَطن نَخْلَة بِالْحِجَازِ: مَوْضِعٌ بَيْنَ مَكَّةَ وَالطَّائِفِ. ونَخْلٌ: ماءٌ مَعْرُوفٌ. وعَين نَخْل: مَوْضِعٌ؛ قَالَ: مِنَ المتعرِّضات بعَيْن نَخْل، ... كأَنَّ بَياضَ لَبَّتِها سَدِينُ / وَذُو النُّخَيْل: مَوْضِعٌ؛ قَالَ: / قَدَرٌ أَحَلَّكِ ذَا النُّخَيْل، وَقَدْ أَرى ... وأبيَّ مالكِ ذُو النُّخَيْل بِدَارِ[[. قوله: وَأَبِيَّ مَالِكَ ذُو النُّخَيْلَ؛ هكذا في الأصل]]. / أَبو مَنْصُورٍ: فِي بِلَادِ الْعَرَبِ وَادِيَانِ يُعرفان بالنَّخْلَتَيْنِ: أَحدهما بِالْيَمَامَةِ ويأْخذ إِلى قُرى الطَّائِفِ، وَالْآخَرُ يأْخذ إِلى ذَاتِ عِرْق. والمُنَخَّل، بِفَتْحِ الْخَاءِ مُشَدَّدَةً: اسْمُ شَاعِرٍ؛ وَمِنْ أَمثال الْعَرَبِ فِي الْغَائِبُ الَّذِي لَا يُرْجى إِيابُه: حَتَّى يَؤُوبَ المُنَخَّل، كَمَا يُقَالُ: حَتَّى يؤُوبَ القارِظ العَنزيّ؛ قَالَ الأَصمعي: المُنَخَّل رَجُلٌ أُرسل فِي حَاجَةٍ فَلَمْ يرجِع، فَصَارَ مَثَلًا يُضْرَبُ فِي كُلِّ مَنْ لَا يُرْجَى؛ يُقَالُ: لا أَفعله حتى يؤُوب المُنَخَّل. والمُتَنَخِّل: لَقَبُ شَاعِرٍ مِنْ هُذَيْلٍ، وَهُوَ مَالِكُ بْنُ عُوَيمِر أَخي بَنِي لِحْيان مِنْ هُذَيْلٍ. وَبَنُو نَخْلان: بَطْنٌ مِنْ ذِي الكَلاع؛ وَقَوْلُ الشَّاعِرِ: / رأَيتُ بِهَا قَضِيبًا فَوْقَ دِعْصٍ، ... عَلَيْهِ النَّخْل أَيْنَع والكُروم / فالنَّخْل قَالُوا: ضرْب مِنَ الحُليّ، والكُرومُ: الْقَلَائِدُ، وَاللَّهُ أَعلم. Kaynak: Lisânü'l-Arab, İbn Manzûr, cilt 11, s. 651 — https://shamela.ws/book/1687/5829 ## Kitâbu'l-Ayn — نخل maddesi > [النخلة: شجرة التمر، والجماعة: نخل] ونخيل.. وثلاث نخلات. ونخيلة: موضع بالبادية. وذات نخل: موضع بالعراق، وبطن نخلة بالحجاز. والنخل: تنخيل الثلج والودق. وانتخلت ليلتنا الثلج، أو مطرا غير جود. وإذا نخلت اشياء 2 لتستقصي أفضلها قلت: نخلت وانتخلت. فالنخل: التصفية، والانتخال: الاختيار لنفسك، أفضله وهو التنخل أيضا، قال: تنخلتها مدحا لقوم ولم أكن ... لغيرهم فيما مضى أتنخل 1 Kaynak: Kitâbu'l-Ayn, Halîl b. Ahmed, cilt 4, s. 264 — https://shamela.ws/book/1682/1372 ## Mekâyîsü'l-Luğa — نخل maddesi > النون والخاء واللام: كلمة تدل على انتقاء الشيء واختياره. وانتخلته: استقصيت حتى أخذت أفضله. وعندنا أن النخل سمي به لأنه أشرف كل شجر ذي ساق، الواحدة نخلة. والنخل: نخلك الدقيق بالمنخل، وما سقط منه فهو نخالة. والنخل: ضرب من الحلي على صورة النخل. قال: قد اكتست من أرنب ونخل. Kaynak: Mekâyîsü'l-Luğa, İbn Fâris, cilt 5, s. 407 — https://shamela.ws/book/21710/2457 ## Müfredât — نخل maddesi > النخل معروف، وقد يستعمل في الواحد والجمع. قال تعالى: كأنهم أعجاز نخل منقعر [القمر/ 20] وقال: كأنهم أعجاز نخل خاوية [الحاقة/ 7] ، ونخل طلعها هضيم [الشعراء/ 148] ، والنخل باسقات لها طلع نضيد [ق/ 10] وجمعه: نخيل، قال: ومن ثمرات النخيل [النحل/ 67] والنخل نخل الدقيق بالمنخل، وانتخلت الشيء: انتقيته فأخذت خياره. Kaynak: Müfredât, Râgıb el-İsfehânî, cilt 1, s. 796 — https://shamela.ws/book/23636/778 ## Türevler - نَّخِيلٍۢ (nehilin) — hurma: 4 kez - ٱلنَّخْلِ (n-nehli) — hurma: 2 kez - ٱلنَّخْلَةِ (n-nehleti) — bir hurma: 2 kez - وَٱلنَّخْلَ (ve nnehle) — hurma(ları): 2 kez - ٱلنَّخِيلِ (n-nehili) — hurma ağaçlarının: 1 kez - بِنَخْلٍۢ (binehlin) — hurmalarla: 1 kez - نَخْلٍ (nehlin) — hurma: 1 kez - نَخْلٍۢ (nehlin) — hurma: 1 kez - وَٱلنَّخْلُ (ve nnehlu) — ve hurmalar: 1 kez - وَٱلنَّخِيلَ (ve nnehile) — ve hurma: 1 kez - وَنَخْلٌۭ (ve nehlun) — ve hurma: 1 kez - وَنَخْلٍۢ (ve nehlin) — ve hurmalıklarda: 1 kez - وَنَخْلًۭا (ve nehlen) — ve hurma: 1 kez - وَنَخِيلٌۭ (ve nehilun) — ve hurmalıklar: 1 kez ## Geçtiği ayetlerden - **Bakara 2:266** — Sizden biriniz ister mi ki: Kendisi yaşlanmış ve bakıma muhtaç çocukları da varken, içinde nehirler akan, her türlü meyvesi olan, hurma ve üzüm ağaçları bulunan bahçesini ateşten bir kasırga gelip yaksın. İşte, Allah, düşünmeniz için âyetlerini böyle açıkça söylüyor. https://akilkuran.com/bakara-suresi/266-ayet.md - **Enam 6:99** — O, gökten su indirendir. Onunla her türlü bitkiyi bitirdik. Ondan her çeşit bitkiyi çıkardık. Onlardan yığın yığın daneler, hurmaların tomurcuklarından sarkan salkımlar, birbirine hem benzeyen hem benzemeyen; üzüm bağları, zeytin ve nar bahçeleri meydana getirdik. Meyve verirken ve meyvesi olgunlaştığında her birine bir bakın! Bunlarda îmân eden bir kavim için âyetler[1] vardır. https://akilkuran.com/enam-suresi/99-ayet.md - **Enam 6:141** — Asmalı ve asmasız bahçeleri, çeşit çeşit hurmaları; zirai ürünleri, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve narları yetiştiren Odur. Her biri meyve verdiği zaman, meyvesinden yiyin. Hasat zamanı da onun hakkını[1] verin. İsraf[2] etmeyin, kuşkusuz O, israf edenleri sevmez. https://akilkuran.com/enam-suresi/141-ayet.md - **Rad 13:4** — Yeryüzünde aynı su ile sulanan ve birbirine bitişik toprak parçalarında, üzümlerden bahçeler, ekinler, çatallı çatalsız hurma ağaçları vardır. Ve Biz, onları yenmesinde farklı farklı kılıyoruz. Aklını kullanan bir toplum için bunda âyetler[1] vardır. https://akilkuran.com/rad-suresi/4-ayet.md - **Nahl 16:11** — O su ile sizin için ekinler, zeytinler, hurmalar, üzümler ve her türlü meyveden bitiriyor. Kuşkusuz, düşünen bir halk için elbette bir âyet[1] vardır. https://akilkuran.com/nahl-suresi/11-ayet.md - **Nahl 16:67** — Üzüm ve hurma meyvelerinden tatlı içecek[1] ve faydalı besinler elde edersiniz. Aklını kullanan bir halk için, bunda kesinlikle bir âyet[2] vardır. https://akilkuran.com/nahl-suresi/67-ayet.md - **İsra 17:91** — "Veya senin hurma ve üzüm bağlarından bir bahçen olmalı ve aralarından gürül gürül nehirler akıtmalısın." https://akilkuran.com/isra-suresi/91-ayet.md - **Kehf 18:32** — Onlara iki adamın durumunu örnek ver. Bunlardan birine her türlü üzümden iki bahçe yaptık. Ve bu iki bahçenin çevresini hurmalıklarla donattık. Aralarında da ekinlikler bitirdik. https://akilkuran.com/kehf-suresi/32-ayet.md - **Meryem 19:23** — Sonra doğum sancısı onu bir hurma ağacının gövdesine sığınmaya mecbur etti. "Keşke bundan önce ölseydim de unutulup gitseydim." dedi.[1] https://akilkuran.com/meryem-suresi/23-ayet.md - **Meryem 19:25** — "Hurma ağacını silkele. Üzerine olmuş taze hurmalar dökülsün." https://akilkuran.com/meryem-suresi/25-ayet.md - **Taha 20:71** — Firavun, "Ben izin vermeden ona îmân mı ettiniz? Kuşkusuz o, size sihir öğreten hocanızdır. Kesinlikle ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve sizi hurma ağacının gövdesine asacağım. Ve böylece hangimizin azâbının daha şiddetli ve kalıcı olduğunu mutlaka öğreneceksiniz." dedi. https://akilkuran.com/taha-suresi/71-ayet.md - **Müminun 23:19** — Böylece onunla, sizin için hurma ve üzüm cennetleri[1] meydana getirdik. Keza, oralarda yemekte olduğunuz pek çok meyve çeşitleri vardır. https://akilkuran.com/muminun-suresi/19-ayet.md - **Şuara 26:148** — "Ekinliklerde ve salkımlı hurmalıklarda." https://akilkuran.com/suara-suresi/148-ayet.md - **Yasin 36:34** — Orada hurma ve üzüm bahçeleri yaptık. Ve orada pınarlar akıttık. https://akilkuran.com/yasin-suresi/34-ayet.md - **Kaf 50:10** — Ve salkımları üst üste yığılmış, uzun hurma ağaçları. https://akilkuran.com/kaf-suresi/10-ayet.md - **Kamer 54:20** — İnsânları, kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi savurup atıyordu. https://akilkuran.com/kamer-suresi/20-ayet.md - **Rahman 55:11** — Orada meyveler ve salkım salkım hurma ağaçları var. https://akilkuran.com/rahman-suresi/11-ayet.md - **Rahman 55:68** — İkisinde de meyve, hurma ve nar vardır. https://akilkuran.com/rahman-suresi/68-ayet.md - **Hâkka 69:7** — Onu, yedi gece ve sekiz gün; hiç ara vermeden üzerlerine musallat etti. Öyle ki, o halkı, orada kökünden sökülmüş hurma ağacı kütükleri gibi yere serilmiş görürsün. https://akilkuran.com/hakka-suresi/7-ayet.md - **Abese 80:29** — Zeytinler, hurmalar, https://akilkuran.com/abese-suresi/29-ayet.md ## Gezinme - Kök dizini: https://akilkuran.com/kokler - Tüm sureler: https://akilkuran.com/llms.txt