# سخر (sxr) kökü

- **Sayfa:** https://akilkuran.com/sxr
- **Kuran'da:** 35 ayette, toplam 42 kez geçer
- **Klasik sözlükler:** Lisânü'l-Arab, Kitâbu'l-Ayn, Mekâyîsü'l-Luğa, Müfredât

## Anlam

Küçümseyip boyun eğdirmek temel anlamdır; Allah'ın bir şeyi buyruğuna boyun eğdirmesi (teshîr) ve birini alaya almak bundan doğar.

## Lisânü'l-Arab — سخر maddesi

> سخر: سَخِرَ مِنْهُ وَبِهِ سَخْراً وسَخَراً ومَسْخَراً وسُخْراً، بِالضَّمِّ، وسُخْرَةً وسِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسُخْرِيَّة: هَزِئَ بِهِ؛ وَيُرْوَى بَيْتُ أَعشى بَاهِلَةَ عَلَى وَجْهَيْنِ: / إِني أَتَتْنِي لِسانٌ، لَا أُسَرُّ بِهَا، ... مِنْ عَلْوَ، لَا عَجَبٌ مِنْهَا وَلَا سُخْرُ / وَيُرْوَى: وَلَا سَخَرُ، قَالَ ذَلِكَ لَمَّا بَلَغَهُ خَبَرُ مَقْتَلِ أَخيه الْمُنْتَشِرِ، والتأْنيث لِلْكَلِمَةِ. قَالَ الأَزهري: وَقَدْ يَكُونُ نَعْتًا كَقَوْلِهِمْ: هُم لَكَ سُخْرِيٌّ [سِخْرِيٌ] وسُخْرِيَّةٌ [سِخْرِيَّةٌ]، مَنْ ذكَّر قَالَ سُخْرِيّاً [سِخْرِيّاً]، وَمَنْ أَنث قَالَ سُخْرِيَّةً [سِخْرِيَّةً]. الْفَرَّاءُ: يُقَالُ سَخِرْتُ مِنْهُ، وَلَا يُقَالُ سَخِرْتُ بِهِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ. / وسَخِرْتُ مِنْ فُلَانٍ هِيَ اللُّغَةُ الفصيحةُ. وَقَالَ تَعَالَى: فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ، وَقَالَ: إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ؛ وَقَالَ الرَّاعِي: / تَغَيَّرَ قَوْمِي وَلَا أَسْخَرُ، ... وَمَا حُمَّ مِنْ قَدَرٍ يُقْدَرُ / قَوْلُهُ أَسخَرُ أَي لَا أَسخَرُ مِنْهُمْ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَوْ سَخِرْتُ مِنْ رَاضِعٍ لَخَشِيتُ أَن يَجُوزَ بِي فِعْلُهُ. الْجَوْهَرِيُّ: حَكَى أَبو زَيْدٍ سَخِرْتُ بِهِ، وَهُوَ أَرْدَأُ اللُّغَتَيْنِ. وَقَالَ الأَخفش: سَخِرْتُ مِنْهُ وسَخِرْتُ بِهِ، وضَحِكْتُ مِنْهُ وَضَحِكْتُ بِهِ، وهَزِئْتُ مِنْهُ وهَزِئْتُ بِهِ؛ كلٌّ يُقَالُ، وَالِاسْمُ السُّخْرِيَّةُ والسُّخْرِيُّ والسِّخْرِيُّ، وَقُرِئَ بِهِمَا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا / [سِخْرِيّاً]. وَفِي الْحَدِيثِ: / أَتسخَرُ مِنِّي وأَنا الملِك / [[. قوله: [مني وأنا الملك] كذا بالأصل. وفي النهاية: بي وأنت]].؟ أَي أَتَسْتَهْزِئُ بِي، وإِطلاق ظَاهِرِهِ عَلَى اللَّهِ لَا يَجُوزُ، وإِنما هُوَ مَجَازٌ بِمَعْنَى: أَتَضَعُني فِيمَا لَا أَراه مِنْ حَقِّي؟ فكأَنها صُورَةُ السخْريَّة. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا رَأَوْا آيَةً يَسْتَسْخِرُونَ؛ قَالَ ابْنُ الرُّمَّانِي: مَعْنَاهُ يَدْعُو بعضُهم بَعْضًا إِلى أَن يَسْخَرَ، كَيَسْخَرُون، كَعُلَا قِرْنَه وَاسْتَعْلَاهُ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَسْتَسْخِرُونَ؛ أَي يَسْخَرون وَيَسْتَهْزِئُونَ، كَمَا تَقُولُ: عَجِبَ وتَعَجَّبَ واسْتَعْجَبَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. والسُّخْرَةُ: الضُّحْكَةُ. وَرِجْلٌ سُخَرَةٌ: يَسْخَرُ بِالنَّاسِ، وَفِي التَّهْذِيبِ: يسخَرُ مِنَ النَّاسِ. وسُخْرَةٌ: يُسْخَرُ مِنْهُ، وَكَذَلِكَ سُخْرِيّ وسُخْرِيَّة؛ مَنْ ذكَّره كَسَرَ السِّينَ، وَمَنْ أَنثه ضَمَّهَا، وَقُرِئَ بِهِمَا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا. / والسُّخْرَةُ: مَا تسَخَّرْتَ مِنْ دابَّة أَو خَادِمٍ بِلَا أَجر وَلَا ثَمَنٍ. وَيُقَالُ: سَخَرْتُه بِمَعْنَى سَخَّرْتُه أَي قَهَرْتُه وَذَلَّلْتُهُ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ؛ أَي ذَلَّلَهُمَا، والشمسُ والقمرُ مُسَخَّران يَجْرِيَانِ مَجَارِيهِمَا أَي سُخِّرا جَارِيَيْنِ عَلَيْهِمَا. وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ*، قَالَ الأَزهري: جارياتٌ مجاريَهُنَّ. وسَخَّرَهُ تَسْخِيرًا: كَلَّفَهُ عَمَلًا بِلَا أُجرة، وَكَذَلِكَ تَسَخَّرَه. وسخَّره يُسَخِّرُه سِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسَخَرَه: كَلَفَّهُ مَا لَا يُرِيدُ وَقَهَرَهُ. وَكُلُّ مَقْهُورٍ مُدَبَّرٍ لَا يَمْلِكُ لِنَفْسِهِ مَا يُخَلِّصُهُ مِنَ الْقَهْرِ، فَذَلِكَ مسخَّر. وَقَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ: أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ؛ قَالَ الزَّجَّاجُ: تَسْخِيرُ مَا في السموات تَسْخِيرُ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ لِلْآدَمِيِّينَ، وَهُوَ الانتفاعُ بِهَا فِي بلوغِ مَنابِتِهم والاقتداءُ بِهَا فِي مَسَالِكِهِمْ، وتسخيرُ مَا فِي الأَرض تسخيرُ بِحارِها وأَنهارها ودوابِّها وجميعِ منافِعِها؛ وَهُوَ سُخْرَةٌ لِي وسُخْرِيٌّ وسِخْرِيٌّ، وَقِيلَ: السُّخريُّ، بِالضَّمِّ، مِنَ التَّسْخِيرِ والسِّخريّ، بِالْكَسْرِ، مِنَ الهُزْء. وَقَدْ يُقَالُ فِي الْهَزْءِ: سُخري وسِخري، وأَما مِنَ السُّخْرَة فَوَاحِدُهُ مَضْمُومٌ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا / [سُخْرِيّاً] حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي، فَهُوَ سُخريّاً وسِخريّاً، وَالضَّمُّ أَجود. أَبو زَيْدٍ: سِخْريّاً مَنْ سَخِر إِذا استهزأَ، وَالَّذِي فِي الزُّخْرُفِ: لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا / [سِخْرِيّاً]، عَبِيدًا وإِماء وأُجراء. وَقَالَ: خادمٌ سُخْرة، ورجلٌ سُخْرة أَيضاً: يُسْخَر مِنْهُ، وسُخَرَةٌ، بِفَتْحِ الْخَاءِ، يَسْخَرُ مِنَ النَّاسِ. وتسخَّرت دَابَّةً لِفُلَانٍ أَي رَكِبْتُهَا بِغَيْرِ أَجر؛ وأَنشد: سَواخِرٌ فِي سَواءٍ اليَمِّ تَحْتَفِزُ / وَيُقَالُ: سَخَرْتُه بِمَعْنَى سَخَّرْتُه أَي قَهَرْتُهُ. وَرَجُلٌ سُخْرَة: يُسَخَّرُ فِي الأَعمال ويَتَسَخَّرُه مَنْ قَهَره. وسَخَرَتِ السفينةُ: أَطاعت وَجَرَتْ وَطَابَ لَهَا السيرُ، وَاللَّهُ سخَّرَها تسخِيراً. والتسخيرُ: التذليلُ. وسفُنٌ سواخِرُ إِذا أَطاعت وَطَابَ لَهَا الرِّيحُ. وَكُلُّ مَا ذَلَّ وَانْقَادَ أَو تهيأَ لَكَ عَلَى مَا تُرِيدُ، فَقَدْ سُخِّرَ لَكَ. والسُّخَّرُ: السَيْكَرانُ؛ عَنْ أَبي حَنِيفَةَ.

Kaynak: Lisânü'l-Arab, İbn Manzûr, cilt 4, s. 352 — https://shamela.ws/book/1687/2312

## Kitâbu'l-Ayn — سخر maddesi

> سخر منه وبه، أي: استهزأ. والسخرية: مصدر في المعنيين جميعا، وهو السخري أيضا ويكون نعتا كقولك: هم لك سخري وسخرية، مذكر ومؤنث [من ذكر قال: سخري، ومن أنث قال: سخرية] 1 . والسخرة: الضحكة، وأما السخرة فما تسخرت من خادم ودابة بلا أجر ولا ثمن. تقول: هم لك سخرة وسخريا. قال الله جل وعز: فاتخذتموهم سخريا حتى أنسوكم ذكري 2 ، أي: سخرية، من تسخر الخول وما سواه، وسخريا في الاستهزاء. سخرت السفن: أطاعت وطاب لها السير. قال 3 : سواخر في سواء اليم تحتفز وقد سخرها الله لخلقه تسخيرا، وتسخرت دابة لفلان: ركبتها بغير أجر.

Kaynak: Kitâbu'l-Ayn, Halîl b. Ahmed, cilt 4, s. 196 — https://shamela.ws/book/1682/1304

## Mekâyîsü'l-Luğa — سخر maddesi

> السين والخاء والراء أصل مطرد مستقيم يدل على احتقار واستذلال. من ذلك قولنا سخر الله عز وجل الشيء، وذلك إذا ذلله لأمره وإرادته. قال الله جل ثناؤه: {وسخر لكم ما في السماوات وما في الأرض} [الجاثية: 13] . ويقال رجل سخرة: يسخر في العمل، وسخرة أيضا، إذا كان يسخر منه. فإن كان هو يفعل ذلك قلت سخرة، بفتح الخاء والراء. ويقال سفن سواخر مواخر. فالسواخر: المطيعة الطيبة الريح. والمواخر: التي تمخر الماء تشقه. ومن الباب: سخرت منه، إذا هزئت به. ولا يزالون يقولون: سخرت به، وفي كتاب الله تعالى: {فإنا نسخر منكم كما تسخرون} [هود: 38] .

Kaynak: Mekâyîsü'l-Luğa, İbn Fâris, cilt 3, s. 144 — https://shamela.ws/book/21710/1213

## Müfredât — سخر maddesi

> التسخير: سياقة إلى الغرض المختص قهرا، قال تعالى: وسخر لكم ما في السماوات وما في الأرض [الجاثية/ 13] ، وسخر لكم الشمس والقمر دائبين [إبراهيم/ 33] ، وسخر لكم الليل والنهار [إبراهيم/ 33] ، وسخر لكم الفلك [إبراهيم/ 32] ، كقوله: سخرناها لكم لعلكم تشكرون [الحج/ 36] ، سبحان الذي سخر لنا هذا [الزخرف/ 13] ، فالمسخر هو المقيض للفعل، والسخري: هو الذي يقهر فيتسخر بإرادته، قال: ليتخذ بعضهم بعضا سخريا [الزخرف/ 32] ، وسخرت منه، واستسخرته للهزء منه، قال تعالى: إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم كما تسخرون فسوف تعلمون [هود/ 38] ، بل عجبت ويسخرون [الصافات/ 12] ، وقيل: رجل سخرة: لمن سخر، وسخرة لمن يسخر منه 3 ، والسخرية والسخرية: لفعل الساخر. وقوله تعالى: فاتخذتموهم سخريا [المؤمنون/ 110] ، وسخريا 4 ، فقد حمل على الوجهين على التسخير، وعلى السخرية قوله تعالى: وقالوا ما لنا لا نرى رجالا كنا نعدهم من الأشرار أتخذناهم سخريا [ص/ 62- 63] . ويدل على الوجه الثاني قوله بعد: وكنتم منهم تضحكون [المؤمنون/ 110] .

Kaynak: Müfredât, Râgıb el-İsfehânî, cilt 1, s. 402 — https://shamela.ws/book/23636/384

## Türevler

- وَسَخَّرَ (ve sehhara) — ve emrinize verdi: 11 kez
- سَخَّرَ (sehhara) — boyun eğdirdi: 5 kez
- سَخِرُوا۟ (sehiru) — alay eden(leri): 3 kez
- سَخَّرَهَا (sehharaha) — onları boyun eğdirdi: 2 kez
- سِخْرِيًّا (sihriyyen) — alaya: 2 kez
- وَيَسْخَرُونَ (ve yesharune) — onlar ise alay ediyorlar: 2 kez
- ٱلسَّـٰخِرِينَ (s-sahirine) — alay edenlerden: 1 kez
- ٱلْمُسَخَّرِ (l-musehhari) — emre hazır bekleyen: 1 kez
- تَسْخَرُوا۟ (tesharu) — alay ederseniz: 1 kez
- تَسْخَرُونَ (tesharune) — sizin alay ettiğiniz: 1 kez
- سَخِرَ (sehira) — alay etmiştir: 1 kez
- سَخَّرْنَا (sehharna) — boyun eğdirmiştik: 1 kez
- سَخَّرْنَـٰهَا (sehharnaha) — onları boyun eğdirdi: 1 kez
- سُخْرِيًّۭا ۗ (suhriyyen) — hizmetçi, çalışan: 1 kez
- فَسَخَّرْنَا (fesehharna) — biz boyun eğdirdik: 1 kez
- فَيَسْخَرُونَ (feyesharune) — alay edenler: 1 kez
- مُسَخَّرَٰتٌۢ (musehharatun) — boyun eğdirilmiştir: 1 kez
- مُسَخَّرَٰتٍۢ (musehharatin) — O'nun emrine boyun eğdirilmiş: 1 kez
- مُسَخَّرَٰتٍۭ (musehharatin) — boyun eğmiş vaziyette: 1 kez
- نَسْخَرُ (nesharu) — alay edeceğiz: 1 kez

## Geçtiği ayetlerden (ilk 13 / 42)

- **Bakara 2:164** — Göklerin ve yerin yaradılışında, gece ile gündüzün birbirlerini ardı sıra takip etmesinde; insanların yararlanmaları için denizde yüzen gemilerde, Allah'ın gökten indirip, onunla ölü toprağa hayat vererek, orada her türlü canlının yaşamasını sağladığı suda, rüzgârın yönlendirilmesinde, emre hazır bulutların yer ile gök arasında hareket ettirilmesinde aklını kullanan bir halk için birçok kanıt vardır.  
  https://akilkuran.com/bakara-suresi/164-ayet.md
- **Bakara 2:212** — Kâfirlere Dünya hayatı süslü gösterildi. Onlar, Îmân Edenlerle alay ederler. Oysa takvâ sahibi olan kimseler, Kıyâmet Günü'nde onlardan üstün durumdadırlar. Allah, dilediğine hesapsız rızık verir.  
  https://akilkuran.com/bakara-suresi/212-ayet.md
- **Enam 6:10** — Ant olsun, senden önce de resûllerle alay edildi. Onlarla alay edenleri, alaya aldıkları şey çepeçevre kuşatıverdi.  
  https://akilkuran.com/enam-suresi/10-ayet.md
- **Araf 7:54** — Rabb'iniz; gökleri ve yeri altı günde[1] yaratan, sonra arş üstüne istevâ eden;[2] geceyi, durmadan takip eden gündüze katan; Güneş'i, Ay'ı ve yıldızları emrine tâbi kılan Allah'tır. Dikkat edin! Yaratmak da emretmek de yalnız Ona özgüdür. Âlemlerin Rabb'i olan Allah Şanı Çok Yücedir.  
  https://akilkuran.com/araf-suresi/54-ayet.md
- **Tevbe 9:79** — Sadakalar[1] konusunda gönülden davranan Mü'minlere dil uzatanlar ve güçleri oranında verebilenleri alaya alanlar var ya, Allah da onları alaya alacaktır. Onlar için can yakıcı bir azâp vardır.  
  https://akilkuran.com/tevbe-suresi/79-ayet.md
- **Hud 11:38** — Gemiyi yapıyordu. Halkının meleleri, onun yanından ne zaman geçseler, onunla alay ediyorlardı. Dedi ki: "Alay edin bakalım! Görürsünüz, sizin bizimle alay ettiğiniz gibi biz de sizinle alay edeceğiz."  
  https://akilkuran.com/hud-suresi/38-ayet.md
- **Rad 13:2** — Bir dayanak olmaksızın -görmekte olduğunuz gibi- gökleri yükselten Allah'tır. Sonra, mutlak gücüyle Güneş'i ve Ay'ı koyduğu yasalara bağlı kıldı. Hepsi, adı konmuş bir ecele[1] doğru akıp gitmektedir. İşleri düzenleyip idare eden Odur. Âyetleri ayrıntılı olarak açıklamaktadır ki, belki Rabb'inize kavuşacağınıza kesin olarak îmân edersiniz.  
  https://akilkuran.com/rad-suresi/2-ayet.md
- **İbrahim 14:32** — O Allah ki, gökleri ve yeri yarattı, gökten su indirdi ve böylece onunla ürünleri size rızık olarak yetiştirdi; koyduğu yasalarla denizlerde yüzüp giden gemileri hizmetinize verdi ve ırmakları yararınıza sundu.  
  https://akilkuran.com/ibrahim-suresi/32-ayet.md
- **İbrahim 14:33** — Düzenli bir hareket içinde olan Güneş'i ve Ay'ı hizmetinize verdi. Geceyi ve gündüzü de hizmetinize verdi.  
  https://akilkuran.com/ibrahim-suresi/33-ayet.md
- **Nahl 16:12** — O, geceyi ve gündüzü, Güneş'i ve Ay'ı yararlanmanıza sundu. Yıldızlar da Onun buyruğu ile boyun eğdirilmiştir. Bunda aklını kullanan bir halk için âyetler vardır.  
  https://akilkuran.com/nahl-suresi/12-ayet.md
- **Nahl 16:14** — Taze et yemeniz ve takındığınız süs eşyası çıkarmanız için denizi yararlanmanıza sunan Odur. Lütfundan rızık aramanız için, onun içinde suları yararak giden gemiler görürsün. Umulur ki şükredersiniz.  
  https://akilkuran.com/nahl-suresi/14-ayet.md
- **Nahl 16:79** — Gökyüzünün boşluğunda ilâhî yasa gereği, uçuşan kuşları görmüyorlar mı? Onları, Allah'tan başkası o boşlukta tutamaz. Bunda inanan bir halk için âyetler[1] vardır.  
  https://akilkuran.com/nahl-suresi/79-ayet.md
- **Enbiya 21:41** — Gerçek şu ki senden önce de birçok resûlle alay edildi. Sonra alay ettikleri şey, alay edenleri kuşattı.  
  https://akilkuran.com/enbiya-suresi/41-ayet.md

## Gezinme

- Kök dizini: https://akilkuran.com/kokler
- Tüm sureler: https://akilkuran.com/llms.txt
