# خشع (x$E) kökü

- **Sayfa:** https://akilkuran.com/x$E
- **Kuran'da:** 16 ayette, toplam 17 kez geçer
- **Klasik sözlükler:** Lisânü'l-Arab, Kitâbu'l-Ayn, Mekâyîsü'l-Luğa, Müfredât

## Anlam

Alçalmak, sinmek temel anlamdır; huşû, sesin ve bakışın kısılmasıdır, bedenin boyun eğmesinden ayrıdır. Yere yapışık alçak tepe de bu adı alır.

## Lisânü'l-Arab — خشع maddesi

> خشع: خَشَع يَخْشَعُ خُشوعاً واخْتَشَع وتَخَشَّعَ: رَمَى بِبَصَرِهِ نَحْوَ الأَرض وغَضَّه وخفَضَ صَوْتَهُ. وَقَوْمٌ خُشَّع: مُتَخَشِّعُون. وخشَع بصرُه: انْكَسَرَ، وَلَا يُقَالُ اخْتَشع؛ قَالَ ذُو الرُّمَّةِ: / تَجَلَّى السُّرى عَنْ كلِّ خِرْقٍ كأَنه ... صَفِيحةُ سَيْفٍ، طَرْفُه غيرُ خاشِع / واخْتشعَ إِذا طأْطأَ صَدْرَه وَتَوَاضَعَ، وَقِيلَ: الخُشوع قَرِيبٌ مِنَ الخُضوع إِلا أَنّ الخُضوع فِي الْبَدَنِ، وَهُوَ الإِقْرار بالاستِخْذاء، والخُشوعَ فِي البدَن والصوْت وَالْبَصَرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ*؛ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ، وَقُرِئَ: خاشِعاً أَبصارُهم؛ قَالَ الزَّجَّاجُ: نَصَبَ خَاشِعًا عَلَى الْحَالِ، الْمَعْنَى يَخْرُجُونَ مِنَ الأَجْداث خُشَّعاً، قَالَ: ومَن قرأَ خاشِعاً فَعَلَى أَنّ لَكَ فِي أَسماء الْفَاعِلِينَ إِذا تَقَدَّمَتْ عَلَى الْجَمَاعَةِ التَّوْحِيدَ نَحْوَ خاشِعاً أَبصارُهم، وَلَكَ التوحيدُ والتأْنِيثُ لتأْنِيث الجَماعةِ كَقَوْلِكَ خَاشِعَةً أَبصارهم، قَالَ: وَلَكَ الْجَمْعُ خُشَّعاً أَبصارُهم، تَقُولُ: مررتُ بشُبّان حَسَنٍ أَوْجُهُهم وحِسانٍ أَوجُههم وحسَنةٍ أَوجهُهم؛ وأَنشد: / وشَبابٍ حَسَنٍ أَوجُهُهُم، ... منْ إِيادِ بنِ نِزارِ بنِ مَعَدِّ / وَقَوْلُهُ: وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ؛ أَي سَكَنَتْ، وكلُّ ساكنٍ خاضعٍ خاشعٌ. وَفِي حَدِيثِ جَابِرٍ: أَنه، ﷺ، أَقبل عَلَيْنَا فَقَالَ: أَيُّكم يُحِب أَن يُعْرِضَ اللَّهُ عَنْهُ؟ قَالَ: فخَشَعْنا / أَي خَشِينا وخضَعْنا؛ قَالَ ابْنُ الأَثير: والخُشوع فِي الصَّوْتِ والبصَر كالخُضوع فِي البدَن. قَالَ: وَهَكَذَا جَاءَ فِي كِتَابِ أَبي مُوسَى، وَالَّذِي جَاءَ فِي كِتَابِ مُسْلِمٍ فجَشِعْنا، بِالْجِيمِ، وَشَرَحَهُ الْحُمَيْدِيُّ فِي غَرِيبِهِ فَقَالَ: الجَشَعُ الفَزَعُ والخَوْفُ. والتخشُّع: نَحْوُ التضرُّعِ. والخشُوعُ: الخضُوعُ. وَالْخَاشِعُ: الرَّاكِعُ فِي بَعْضِ اللُّغَاتِ. والتخشُّعُ: تَكلُّف الخُشوع. والتخشُّعُ لِلَّهِ: الإِخْباتُ والتذلُّلُ. والخُشْعةُ: قُفٌّ غَلبت عَلَيْهِ السُّهولةُ. والخُشْعةُ، مِثَالُ الصُّبْرة: أَكَمةٌ مُتواضِعةٌ. وَفِي الْحَدِيثِ: / كَانَتِ الْكَعْبَةُ خُشْعةً عَلَى الْمَاءِ فَدُحِيَت الأَرضُ مِنْ تَحْتِها؛ قَالَ ابْنُ الأَثير: الخُشْعةُ أَكَمةٌ لاطِئةٌ بالأَرض، وَالْجَمْعُ خُشَعٌ، وَقِيلَ: هُوَ مَا غَلَبت عَلَيْهِ السُّهولة أَي لَيْسَ بِحَجَرٍ وَلَا طِينٍ، ويروى خَشَفة، بالخاء والفاء، والعرب تقول للجَثَمة اللَّاطِئَةُ بالأَرض هِيَ الخُشْعة، وَجَمْعُهَا خُشَعٌ؛ وَقَالَ أَبو زبيد[[. قوله [وقال أبو زبيد] أي يصف صروف الدهر، وقوله الأوداة يريد الأودية فقلب، أفاده شرح القاموس.]]: جازِعات إِليهمُ، خُشَعَ الأَوْداةِ ... قُوتاً، تُسْقَى ضَياحَ المَدِيدِ / وَيُرْوَى: خُشَّعَ الأَوْداة جَمْعُ خاشِعٍ. ابْنُ الأَعرابي: الخُشْعةُ الأَكمةُ وهي الجَثَمةُ والسَّرْوعةُ والقائدةُ. وأَكمة خاشِعة: مُلْتَزِقة لَاطِئَةٌ بالأَرض. والخاشِعُ مِنَ الأَرض: الَّذِي تُثِيره الرِّيَاحُ لسُهولته فَتَمْحُو آثارَه. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً، قَالَ: الخاشِعة المتَغَبّرة المُتَهَشِّمة، وأَراد المُتهشِّمةَ النَّبَاتِ. وبَلْدةٌ خَاشِعَةٌ أَي مُغْبَرّة لَا مَنْزِل بِهَا. وإِذا يَبِست الأَرض وَلَمْ تُمْطَر قِيلَ: قَدْ خَشَعَت. قَالَ تَعَالَى: تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ. / وَالْعَرَبُ تَقُولُ: رأَينا أَرض بَنِي فُلَانٍ خاشِعةً هامِدة مَا فِيهَا خَضْراء. وَيُقَالُ: مَكَانٌ خاشِعٌ. وخَشَعَ سَنامُ الْبَعِيرِ إِذا أُنْضِيَ فَذَهَبَ شَحْمه وتَطأْطأَ شَرَفُه. وجِدار خاشعٌ إِذا تَداعَى وَاسْتَوَى مَعَ الأَرض؛ قَالَ النَّابِغَةُ: / ونُؤْيٌ كَجِذْم الحَوْضِ أَثْلَمُ خاشِعُ / وخَشَعَ خَراشِيَّ صدْره: رمَى بُزاقاً لَزِجاً. قَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ: وخَشَعَ الرَّجلُ خَراشِيَّ صدْرِه إِذا رمَى بِهَا. وَيُقَالُ: خَشَعَت الشمسُ وخَسَفَت وكَسَفَت بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَقَالَ أَبو صَالِحٍ الْكِلَابِيُّ: خُشوعُ الكواكِب إِذا غارَت وَكَادَتْ تَغِيب فِي مَغِيبها؛ وأَنشد: / بَدْر تَكادُ لَهُ الْكَوَاكِبُ تَخْشَعُ / وَقَالَ أَبو عَدْنَانَ: خَشَعَتِ الْكَوَاكِبُ إِذا دَنَتْ مِنَ المَغِيب، وخضَعَت أَيدي الْكَوَاكِبِ أَي مَالَتْ لتَغِيب. والخِشْعةُ: الَّذِي يُبْقر عَنْهُ بطْن أُمه. قَالَ ابْنُ بَرِّيٍّ: قَالَ ابْنُ خَالَوَيْهِ والخِشْعة وَلَدُ البَقِير، والبقيرُ: المرأَة تَمُوتَ وَفِي بَطْنِهَا وَلَدٌ حَيٌّ فَيُبْقَر بطنُها ويُخرج، وَكَانَ بِكِيرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ خِشْعة؛ ورأَيت فِي حَاشِيَةِ نُسْخَةٍ مَوْثُوقٍ بِهَا مِنْ أَمالي الشَّيْخِ ابْنِ بَرِّيٍّ قَالَ الْحُطَيْئَةُ يَمْدَحُ خارِجةَ بْنَ حِصْن بْنُ حُذَيفةَ بْنِ بَدْر: / وَقَدْ عَلِمَتْ خيْلُ ابنِ خِشْعةَ أَنها ... مَتَى تَلْقَ يَوْماً ذَا جِلادٍ تُجالِدِ / خِشْعةُ: أُم خارجةَ وَهِيَ البَقِيرةُ كَانَتْ مَاتَتْ وَهُوَ فِي بَطْنِهَا يَرْتَكِم، فبُقِر بطنُها فَسُمِّيَتِ البَقِيرةَ وَسُمِّيَ خارجةَ لأَنهم أَخرجوه مِنْ بطنها.

Kaynak: Lisânü'l-Arab, İbn Manzûr, cilt 8, s. 71 — https://shamela.ws/book/1687/3919

## Kitâbu'l-Ayn — خشع maddesi

> الخشوع: رميك ببصرك إلى الأرض. وتخاشعت: تشبهت بالخاشعين ورجل متخشع متضرع. والخشوع والتخشع والتضرع واحد، قال: ومدجج يحمي الكتيبة لا يرى ... عند الكريهة ضارعا متخشعا 1 وأخشعت أي طأطأت الرأس كالمتواضع. والخشوع المعنى من الخضوع إلا أن الخضوع في البدن وهو الإقرار بالاستخدام، والخشوع في البدن والصوت والبصر 2 قال الله- عز وجل- خاشعة أبصارهم* 3 : وخشعت الأصوات للرحمن 4 أي سكنت. والخشعة: قف 5 غلبت عليه السهولة، قف خاشع وأكمة خاشعة أي ملتزمة لاطئة بالأرض. وفي الحديث: كانت الكعبة خشعة على الماء فدحيت منها الأرض 6 .

Kaynak: Kitâbu'l-Ayn, Halîl b. Ahmed, cilt 1, s. 112 — https://shamela.ws/book/1682/102

## Mekâyîsü'l-Luğa — خشع maddesi

> الخاء والشين والعين أصل واحد، يدل على التطامن. يقال خشع، إذا تطامن وطأطأ رأسه، يخشع خشوعا. وهو قريب المعنى من الخضوع، إلا أن الخضوع في البدن والإقرار بالاستخذاء، والخشوع في الصوت والبصر. قال الله تعالى: {خاشعة أبصارهم} [القلم: 43] . قال ابن دريد: الخاشع المستكين والراكع. يقال اختشع فلان، ولا يقال اختشع بصره. ويقال: خشع خراشي صدره، إذا ألقى بزاقا لزجا. والخشعة: قطعة من الأرض قف قد غلبت عليه السهولة. يقال قف خاشع: لاطئ بالأرض. قال ابن الأعرابي: بلدة خاشعة: مغبرة. قال جرير: لما أتى خبر الزبير تواضعت ... سور المدينة والجبال الخشع قال الخليل. خشع سنام البعير، إذا ذهب إلا أقله.

Kaynak: Mekâyîsü'l-Luğa, İbn Fâris, cilt 2, s. 182 — https://shamela.ws/book/21710/742

## Müfredât — خشع maddesi

> الخشوع: الضراعة، وأكثر ما يستعمل الخشوع فيما يوجد على الجوارح. والضراعة أكثر ما تستعمل فيما يوجد في القلب ولذلك قيل فيما روي: روي: إذا ضرع القلب خشعت الجوارح 2 . قال تعالى: ويزيدهم خشوعا [الإسراء/ 109] ، وقال: الذين هم في صلاتهم خاشعون [المؤمنون/ 2] ، وكانوا لنا خاشعين [الأنبياء/ 90] ، وخشعت الأصوات [طه/ 108] ، خاشعة أبصارهم [القلم/ 43] ، أبصارها خاشعة [النازعات/ 9] ، كناية عنها وتنبيها على تزعزعها كقوله: إذا رجت الأرض رجا [الواقعة/ 4] ، وإذا زلزلت الأرض زلزالها [الزلزلة/ 1] ، يوم تمور السماء مورا وتسير الجبال سيرا [الطور/ 9- 10] .

Kaynak: Müfredât, Râgıb el-İsfehânî, cilt 1, s. 283 — https://shamela.ws/book/23636/265

## Türevler

- خَـٰشِعِينَ (haşiiyne) — başlarını öne eğik: 3 kez
- خَـٰشِعَةً (haşiaten) — korkulu: 2 kez
- ٱلْخَـٰشِعِينَ (l-haşiiyne) — saygı gösterenlerden: 1 kez
- تَخْشَعَ (tehşea) — saygı duymasının: 1 kez
- خُشَّعًا (huşşean) — korkarak: 1 kez
- خَـٰشِعًۭا (haşian) — baş eğmiş: 1 kez
- خَـٰشِعَةًۭ (haşiaten) — boynu bükük: 1 kez
- خَـٰشِعَةٌ (haşiatun) — öne düşüktür: 1 kez
- خَـٰشِعَةٌۭ (haşiatun) — (korkudan) aşağı kayar: 1 kez
- خَـٰشِعُونَ (haşiune) — saygılıdırlar: 1 kez
- خُشُوعًۭا ۩ (huşuan) — derin saygısını: 1 kez
- وَٱلْخَـٰشِعَـٰتِ (velhaşiaati) — ve saygılı kadınlar: 1 kez
- وَٱلْخَـٰشِعِينَ (velhaşiiyne) — saygılı erkekler: 1 kez
- وَخَشَعَتِ (ve haşeati) — ve kısılır: 1 kez

## Geçtiği ayetlerden (ilk 16 / 17)

- **Bakara 2:45** — Sabır[1] ve salâtla[2] yardım isteyin. Kuşkusuz bu içtenlikle itaat edenlerden başkasına ağır gelir.  
  https://akilkuran.com/bakara-suresi/45-ayet.md
- **Ali İmran 3:199** — Kitâp Ehli'nden öyle kimseler var ki, Allah'a, size indirilene, kendilerine indirilene tam bir samimiyetle îmân ederler. Allah'ın âyetlerini az bir değer karşılığında satmazlar. İşte onların hak ettikleri şey Rabb'lerinin yanındadır. Kuşkusuz, Allah, hesabı çabuk görendir.  
  https://akilkuran.com/ali-imran-suresi/199-ayet.md
- **İsra 17:109** — Onlar, ağlayarak çeneleri üzerine kapanırlar.[1] Bu onların hûşûlarını[2] artırır.  
  https://akilkuran.com/isra-suresi/109-ayet.md
- **Taha 20:108** — O Gün,[1] hiçbir tarafa sapmadan, davetçiye uyarlar. Rahmân'a karşı sesler kısılmıştır. Fısıltıdan başka bir şey işitemezsin.  
  https://akilkuran.com/taha-suresi/108-ayet.md
- **Enbiya 21:90** — Bunun üzerine çağrısına karşılık verdik. Ve kendisine Yahyâ'yı armağan ettik. Ve onun için eşini ıslah[1] ettik. Onlar hayırlarda yarışıyor, umarak ve endişe ederek Bize yalvarıyorlardı. Ve Bize karşı içtenlikle saygı duyuyorlardı.  
  https://akilkuran.com/enbiya-suresi/90-ayet.md
- **Müminun 23:2** — Onlar, salâtlarında[1] hûşû[2] içinde olan kimselerdir.  
  https://akilkuran.com/muminun-suresi/2-ayet.md
- **Ahzab 33:35** — Müslim erkekler ve Müslim kadınlar, Mü'min erkekler ve Mü'min kadınlar, adanmış[1] erkekler ve adanmış kadınlar, sadık erkekler ve sadık kadınlar, sabreden erkekler ve sabreden kadınlar, hûşûlu[2] erkekler ve hûşûlu kadınlar, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar, sâim[3] olan erkekler ve sâim olan kadınlar, ırzlarını koruyan erkekler ve ırzlarını koruyan kadınlar ve Allah'ı çok zikreden[4] erkekler ve Allah'ı çok zikreden kadınlar; Allah, onlar için bağışlanma ve büyük bir ödül hazırlamıştır.  
  https://akilkuran.com/ahzab-suresi/35-ayet.md
- **Fussilet 41:39** — Kupkuru olarak gördüğün yeryüzünün, sonradan üzerine su indirdiğimiz zaman harekete geçmesi ve nemalanıp kabarması da Onun âyetlerindendir.[1] Ona hayat veren, elbette ki ölüleri de diriltir. O, Her Şeye Gücü Yeten'dir.  
  https://akilkuran.com/fussilet-suresi/39-ayet.md
- **Şura 42:45** — Onları, aşağılanmalarından dolayı başları öne eğilmiş, göz ucuyla çevrelerine bakarlarken ona[1] sunulduklarını göreceksin. Îmân Edenler: "Zarara uğrayanlar, kendilerini ve taraftarlarını Kıyâmet Günü zarara uğratmış olan kimselerdir." dediler. İyi bilin ki zâlimler kalıcı bir azâbın içindedirler.  
  https://akilkuran.com/sura-suresi/45-ayet.md
- **Kamer 54:7** — Kabirlerinden baygın gözlerle çıkarlar. Etrafa dağılmış çekirgeler gibidirler.  
  https://akilkuran.com/kamer-suresi/7-ayet.md
- **Hadid 57:16** — Îmân Edenlerin; Allah'ın öğütlerini dinleyip de Hakk'tan gelen şeyle kalplerinin yumuşaması zamanı gelmedi mi? Daha önce kendilerine Kitâp verilip, üzerinden uzun zaman geçince kalpleri katılaşanlar gibi olmasınlar. Onların çoğu fâsık kimselerdi.[1]  
  https://akilkuran.com/hadid-suresi/16-ayet.md
- **Haşr 59:21** — Eğer Biz, bu Kur'an'ı dağa indirseydik, onu; hûşû[1] duyarak, Allah'a olan hûşûdan parça parça olmuş görürdün.[2] Bu örnekleri insanlar için veriyoruz ki belki düşünüp gerçeği kavrarlar.  
  https://akilkuran.com/hasr-suresi/21-ayet.md
- **Kalem 68:43** — O Gün, gözlerini umutsuzca endişe bürüyecek, yüzlerini aşağılanmışlık duygusu kaplayacaktır. Oysaki onlar, fırsat varken secdeye davet olunmuşlardı.  
  https://akilkuran.com/kalem-suresi/43-ayet.md
- **Mearic 70:44** — Gözlerinde korku, kendilerini zillet bürümüş halde. İşte bu, onların uyarıldıkları gündür.  
  https://akilkuran.com/mearic-suresi/44-ayet.md
- **Naziat 79:9** — Bakışları korku içindedir.  
  https://akilkuran.com/naziat-suresi/9-ayet.md
- **Gaşiye 88:2** — O Gün[1] birtakım yüzler öne düşüktür;[2]  
  https://akilkuran.com/gasiye-suresi/2-ayet.md

## Gezinme

- Kök dizini: https://akilkuran.com/kokler
- Tüm sureler: https://akilkuran.com/llms.txt
