# خزي (xzy) kökü

- **Sayfa:** https://akilkuran.com/xzy
- **Kuran'da:** 24 ayette, toplam 26 kez geçer
- **Klasik sözlükler:** Lisânü'l-Arab, Kitâbu'l-Ayn, Mekâyîsü'l-Luğa, Müfredât

## Anlam

İki asıl anlamı vardır: idare etmek ve uzaklaştırmak. Rezillik (hızy), insanın kendinden ya da başkasından gelen bir kırılmayla alçalması, utanç içinde kalmasıdır.

## Lisânü'l-Arab — خزي maddesi

> خزا: خَزَا الرجلَ يَخْزُوه خَزْواً: ساسَه وقَهَره؛ قَالَ ذُو الإِصبع العَدْواني: / لاهِ ابنُ عَمِّكَ لَا أَفضَلْتَ فِي حَسَبٍ، ... يَوْماً، وَلَا أَنْتَ دَيَّاني فتَخْزُوني / مَعْنَاهُ: للهِ ابنُ عَمِّك أَي وَلَا أَنتَ مَالِكُ أَمْري فتَسُوسَني. وخَزَوتُ الفَصيل أَخْزُوه خَزْواً إِذا أَجْرَرْت لِسَانَهُ فشَقَقْته. والخَزْوُ: كفُّ النَّفْسِ عَنْ هِمَّتِها وصَبْرُها عَلَى مُرِّ الْحَقِّ. يُقَالُ: اخْزُ فِي طاعةِ اللَّهِ نفْسَكَ. وخَزَا نفْسَه خَزْواً: مَلَكَها وكَفَّها عَنْ هَواها؛ قَالَ لَبِيدٌ: / إِكْذِبِ النَّفْسَ إِذا حَدَّثْتَها، ... إِنَّ صِدْقَ النفْسِ يُزْري بالأَمَلْ / غيرَ أَنْ لَا تَكْذِبَنْها فِي التُّقَى، ... واخْزُها بالبِرِّ للهِ الأَجَلْ / وخَزا الدَّابَّةَ خَزْواً: ساسَها وراضَها. والخِزْيُ: السُّوءُ. خَزِيَ الرجلُ يَخْزَى خِزْياً وخَزىً؛ الأَخيرة عَنْ سِيبَوَيْهِ: وَقَعَ فِي بَلِيَّة وشَرٍّ وشُهْرةٍ فذَلَّ بِذَلِكَ وهانَ. وَقَالَ أَبو إِسحاق فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ؛ المُخْزَى فِي اللُّغَةِ المُذَلُّ المَحْقُورُ بأَمْرٍ قَدْ لَزِمَهُ بحُجَّة، وَكَذَلِكَ أَخْزَيْته أَلْزَمته حُجَّةً إِذا أَذْلَلْته بِهَا. والخِزْيُ: الهَوان. وَقَدْ أَخْزَاهُ اللَّهُ أَي أَهانَه اللَّهُ. وأَخْزَاه اللَّهُ وأَقامَه على خَزْيةٍ [خِزْيةٍ] ومَخْزاةٍ. وَقَالَ أَبو الْعَبَّاسِ فِي الْفَصِيحِ: خَزِيَ الرجلُ خِزْياً مِنَ الهَوان، وخَزِيَ يَخْزَى خَزايةً مِنَ الِاسْتِحْيَاءِ، وامرأَة خَزْيا؛ قَالَ أُمية: / قالتْ: أَرادَ بِنَا سُوءاً، فقلتُ لَهَا: ... خَزْيانُ حيثُ يقولُ الزُّورَ بُهْتانا / وأَنشد بَعْضُهُمْ: / رِزانٌ إِذا شَهِدُوا الأَنْدِياتِ ... لَمْ يُسْتَخَفُّوا وَلَمْ يخْزَوُوا / أَراد بِقَوْلِهِ لَمْ يخْزَوُوا بناءَ افْعَلَّ مِثْلَ احمرَّ يَحْمرُّ مِنْ خَزِيَ يَخْزَى، قَالَ: واخْزَوَى يَخْزَوي مثلُ ارْعَوَى يَرْعَوي، وَلَمْ يَرْعَوُوا لِلْجَمْعِ. قَالَ شَمِرٌ: قَالَ بَعْضُهُمْ أَخْزَيْته أَي فَضَحْتُهُ؛ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ لُوطٍ لِقَوْمِهِ: فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي؛ أَي لَا تَفْضَحُونِ. وَقَالَ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا؛ الخِزْيُ الفَضِيحةُ. وَقَدْ خَزِيَ يَخْزَى خِزْياً إِذا افْتَضَح وتَحيَّر فَضِيحَةً. وَمِنْ كَلَامِهِمْ لِلرَّجُلِ إِذا أَتَى بِمَا يُسْتَحْسَن: مَا لَه، أَخْزَاهُ اللهُ وَرُبَّمَا قَالُوا: أَخْزَاهُ اللَّهُ، مِنْ غَيْرِ أَن يَقُولُوا مَا لَه. وكلامٌ مُخْزٍ: يُسْتَحْسَنُ فَيُقَالُ لِصَاحِبِهِ أَخْزَاهُ اللَّهُ. وَذَكَرُوا أَن الْفَرَزْدَقَ قَالَ بَيْتًا مِنَ الشِّعْرِ جيِّداً فَقَالَ: هَذَا بيتٌ مُخْزٍ أَي إِذا أُنْشِد قَالَ الناسُ: أَخْزَى اللهُ قائلَه مَا أَشْعَرَه وإِنما يَقُولُونَ هَذَا وشِبْهَهُ بدلَ المدحِ لِيَكُونَ ذَلِكَ وَاقِيًا لَهُ مِنَ الْعَيْنِ، وَالْمُرَادُ مِنْ كُلِّ ذَلِكَ إِنما هُوَ الدُّعَاءُ لَهُ لَا عَلَيْهِ. وَقَصِيدَةٌ مُخْزِية أَي نِهايةٌ فِي الحُسْنِ يُقَالُ لقائِلِها أَخْزاهُ اللَّهُ. والخَزْية والخِزْية: البَلِيَّة يُوقَع فِيهَا؛ قَالَ جَرِيرٌ يُخَاطِبُ الْفَرَزْدَقَ: وكنْتَ إِذا حَلَلْتَ بدارِ قوْمٍ، ... رَحَلْتَ بِخَزْيَةٍ وترَكْتَ عَارَا / وَيُرْوَى لخِزْية. وَفِي الْحَدِيثِ: / إِنَّ الحَرَم لَا يُعيذُ عاصِياً وَلَا فَارًّا بخَزْية / أَي بجَريمة يُسْتَحْيا مِنْهَا؛ وَمِنْهُ حَدِيثُ الشَّعْبِيِّ: فأَصابَتْنا خَزْيَة [خِزْيَة] لَمْ نَكُنْ فِيهَا بَرَرَةً أَتْقِياءَ ولا فَجَرَةً أَقْوِياءَ / أَي خَصلةٌ استَحْيَيْنا مِنْهَا. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ*؛ قَالَ أَبو إِسحاق: مَعْنَاهُ قَتْلٌ إِن كَانُوا حَرْباً أَو يُجَزَّوْا إِن كَانُوا ذِمَّةً. وخَزِيَ مِنْهُ وخَزِيَهُ خَزَايَةً وخَزىً، مَقْصُورٌ: استَحْيا. وَفِي حَدِيثِ يَزِيدَ بْنِ شَجَرة: أَنه خَطَبَ الناسَ فِي بَعْضِ مَغازيه يَحُثُّهم عَلَى الْجِهَادِ فَقَالَ فِي آخِرِ خُطْبَتِهِ: انْهَكُوا وُجُوهَ الْقَوْمِ وَلَا تُخْزُوا الحُورَ العِينَ؛ قَالَ أَبو عُبَيْدٍ: قَوْلُهُ لَا تُخْزُوا لَيْسَ مِنَ الخِزْي لأَنه لَا مَوْضِعَ للخِزْي هاهنا، وَلَكِنَّهُ مِنَ الخَزَاية، وَهِيَ الِاسْتِحْيَاءُ؛ يُقَالُ مِنَ الْهَلَاكِ: خَزِيَ الرجلُ يَخْزَى خِزْياً، وَمِنَ الحياءِ: خَزِيَ يَخْزَى خَزاية؛ يُقَالُ: خَزَيْت فُلَانًا إِذا اسْتَحييت مِنْهُ؛ قَالَ ذُو الرُّمَّةِ: / خَزايَةً أَدْرَكَتْه، بَعْدَ جَوْلَتِه، ... مِنْ جانبِ الحبْلِ مُخلوطاً بِهَا الغَضَبُ / وَقَالَ القُطامي يَذْكُرُ ثَوْرًا وَحْشِيًّا: / حَرِجاً وكَرَّ كُرُورَ صاحبِ نَجْدَةٍ، ... خَزِيَ الحَرائِرُ أَن يكونَ جَبانا / أَي اسْتَحَى. قَالَ: وَالَّذِي أَراد ابْنُ شَجَرَةَ بِقَوْلِهِ لَا تُخْزُوا الحورَ العِين أَي لَا تَجْعَلُوهُنَّ يَسْتَحْيِينَ مِنْ فِعلكم وتَقْصيرِكم فِي الجِهاد، وَلَا تَعَرَّضوُا لِذَلِكَ مِنْهُنَّ وانْهَكُوا وجُوه القوْم وَلَا تُوَلُّوا عَنْهُمْ. وَقَالَ اللَّيْثُ: رَجُلٌ خَزْيانُ وامرأَة خَزْيا، وَهُوَ الَّذِي عمِل أَمراً قَبِيحًا فاشتَدَّ لِذَلِكَ حياؤُه وخَزايَتُه، وَالْجَمْعُ الخَزايا؛ قَالَ جَرِيرٌ: / وإِنَّ حِمىً لَمْ يَحْمِهِ غيرُ فَرْتَنا، ... وغيرُ ابنِ ذِي الكِيرَيْنِ، خَزْيانُ ضائِعُ / وَقَدْ يَكُونُ الخِزْيُ بِمَعْنَى الْهَلَاكِ وَالْوُقُوعِ فِي بَلِيَّةٍ؛ وَمِنْهُ حَدِيثُ شَارِبِ الْخَمْرِ: / أَخْزاهُ اللهُ، وَيُرْوَى: خَزَاهُ اللهُ أَي قَهَره. يُقَالُ: خَزاه يَخْزُوه. وخَازَانِي فلانٌ فَخَزَيْتُه أَخْزِيهِ: كنتُ أَشَدَّ خِزْياً مِنْهُ وكَرِهْتُ أَنْ أَخْزِيَهُ. وَفِي الدُّعَاءِ: / اللَّهُمَّ احْشُرْنا غَيْرَ خَزَايا وَلَا نادِمِينَ / أَي غَيْرَ مُسْتَحْيِينَ مِنْ أَعمالنا. وَفِي حَدِيثِ وَفْدِ عَبْدِ القَيْس: غيرَ خَزَايَا وَلَا نَدامى؛ خَزَايا: جَمْعُ خَزْيَانَ وَهُوَ المُسْتَحْيي. والخَزَاءُ، بِالْمَدِّ: نَبْتٌ.

Kaynak: Lisânü'l-Arab, İbn Manzûr, cilt 14, s. 226 — https://shamela.ws/book/1687/7350

## Kitâbu'l-Ayn — خزي maddesi

> الجماعة من خر الوحْش قال ذو الرمَة": کانه كلما ارفص حریقت ها بالقاع من هشه أكفالها کلب

Kaynak: Kitâbu'l-Ayn, Halîl b. Ahmed

## Mekâyîsü'l-Luğa — خزي maddesi

> م. والطير كلها مخزومة ; لأن وترات أنفها مخزومة. ولذلك يقال نعام مخزم. قال: وأرفع صوتي للنعام المخزم وخزمت الجراد في العود: نظمته. وخزمت البعير، إذا جعلت في وترة أنفه خزامة من شعر. وعلى هذا القياس يسمى شجرة من الشجر خزمة ; وذلك أن لها لحاء يفتل منه الحبال، والحبال خزامات. وقد شذ عن الباب الخزومة: البقرة. وكلمة أخرى، يقال خازمت الرجل الطريق، وهو أن يأخذ في طريق ويأخذ هو في غيره حتى يلتقيا في مكان واحد. وأخزم: رجل. فأما قولهم إن الأخزم الحية الذكر، فكلام فيه نظر.

Kaynak: Mekâyîsü'l-Luğa, İbn Fâris, cilt 2, s. 178 — https://shamela.ws/book/21710/738

## Müfredât — خزي maddesi

> خزي الرجل: لحقه انكسار، إما من نفسه، وإما من غيره. فالذي يلحقه من نفسه هو الحياء المفرط، ومصدره الخزاية 2 ورجل خزيان، وامرأة خزيى وجمعه خزايا. وفي الحديث: اللهم احشرنا غير خزايا ولا نادمين 3 . والذي يلحقه من غيره يقال: هو ضرب من الاستخفاف، ومصدره الخزي، ورجل خز. قال تعالى: ذلك لهم خزي في الدنيا [المائدة/ 33] ، وقال تعالى: إن الخزي اليوم والسوء على الكافرين [النحل/ 27] ، فأذاقهم الله الخزي في الحياة الدنيا [الزمر/ 26] ، لنذيقهم عذاب الخزي في الحياة الدنيا [فصلت/ 16] ، وقال: من قبل أن نذل ونخزى [طه/ 134] ، وأخزى يقال من الخزاية والخزي جميعا، وقوله: يوم لا يخزي الله النبي والذين آمنوا [التحريم/ 8] ، فهو من الخزي أقرب، وإن جاز أن يكون منهما جميعا، وقوله تعالى: ربنا إنك من تدخل النار فقد أخزيته [آل عمران/ 192] ، فمن الخزاية، ويجوز أن يكون من الخزي، وكذا قوله: من يأتيه عذاب يخزيه [هود/ 39] ، وقوله: ولا تخزنا يوم القيامة [آل عمران/ 194] ، وليخزي الفاسقين [الحشر/ 5] ، وقال: ولا تخزون في ضيفي [هود/ 78] ، وعلى نحو ما قلنا في خزي قولهم: ذل وهان، فإن ذلك متى كان من الإنسان نفسه يقال له: الهون والذل، ويكون محمودا، ومتى كان من غيره يقال له: الهون، والهوان، والذل، ويكون مذموما.

Kaynak: Müfredât, Râgıb el-İsfehânî, cilt 1, s. 281 — https://shamela.ws/book/23636/263

## Türevler

- خِزْىٌۭ (hizyun) — bir rezilliktir: 3 kez
- يُخْزِيهِ (yuhzihi) — aşağılatıcı: 3 kez
- ٱلْخِزْىَ (l-hizye) — rezillik: 2 kez
- ٱلْخِزْىِ (l-hizyi) — rezillik: 2 kez
- تُخْزُونِ (tuhzuni) — beni rezil etmeyin: 2 kez
- خِزْىٌۭ ۖ (hizyun) — bir kepazelik: 2 kez
- أَخْزَىٰ ۖ (ehza) — daha da kepaze edicidir: 1 kez
- أَخْزَيْتَهُۥ ۖ (ehzeytehu) — onu perişan etmişsindir: 1 kez
- ٱلْخِزْىُ (l-hizyu) — rezillik: 1 kez
- تُخْزِنَا (tuhzina) — bizi rezil, perişan etme: 1 kez
- تُخْزِنِى (tuhzini) — beni utandırma: 1 kez
- خِزْىِ (hizyi) — aşağılığından: 1 kez
- مُخْزِى (muhzi) — rezil, perişan edecektir: 1 kez
- وَلِيُخْزِىَ (veliyuhziye) — ve cezalandırması içindir: 1 kez
- وَنَخْزَىٰ (ve nehza) — ve alçak (olmadan): 1 kez
- وَيُخْزِهِمْ (ve yuhzihim) — ve onları rezil etsin: 1 kez
- يُخْزِى (yuhzi) — utandırmayacağı: 1 kez
- يُخْزِيهِمْ (yuhzihim) — onları rezil eder: 1 kez

## Geçtiği ayetlerden (ilk 19 / 26)

- **Bakara 2:85** — Sonra siz o kimselersiniz ki; birbirinizi öldüren, bir kısmınızı yurtlarından çıkarıp, onlara karşı günahta ve düşmanlıkta iş birliği yapanlarsınız. Bir de esir olarak size gelirlerse, onlarla fidyeleşiyorsunuz.[1] Oysa onları yurtlarından çıkarmak, üzerinize harâm kılınmıştı. Yoksa böyle yapmakla Kitâp'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Sizden böyle yapanların cezası Dünya hayatında aşağılanma, Kıyâmet Günü'nde de en şiddetli azâba uğramaktır. Zira Allah, yaptıklarınızdan habersiz değildir.  
  https://akilkuran.com/bakara-suresi/85-ayet.md
- **Bakara 2:114** — Allah'ın mescitlerinde, Onun adının anılmasını engelleyen ve onların harap olmasına çalışan kimseden daha zâlim kim olabilir? Buralara, ancak Allah'a karşı gelmekten korkularak girilebilir. Onlar için Dünya'da aşağılanma, Âhiret'te de büyük bir azâp vardır.  
  https://akilkuran.com/bakara-suresi/114-ayet.md
- **Ali İmran 3:192** — "Ey Rabb'imiz! Kuşkusuz, kimi ateşe sokarsan, onu perişan edersin. Zâlimlerin yardımcıları yoktur."  
  https://akilkuran.com/ali-imran-suresi/192-ayet.md
- **Ali İmran 3:194** — "Rabb'imiz! Resûllerinin diliyle vadettiklerini bize ver, Kıyâmet Günü'nde bizi alçaltma; kuşkusuz, Sen, verdiğin sözden dönmezsin."  
  https://akilkuran.com/ali-imran-suresi/194-ayet.md
- **Maide 5:33** — Allah ve Resûl'üyle savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk[1] yapmaya çalışanların cezası öldürülmeleri veya asılmaları veya ellerinin ve ayaklarının çapraz kesilmesi veya yerlerinden sürgün edilmeleridir[2]. İşte bu durum, onlar için Dünya'da bir rezilliktir. Âhiret'te ise onlar için büyük bir azâp vardır.  
  https://akilkuran.com/maide-suresi/33-ayet.md
- **Maide 5:41** — Ey Resûl! Küfre koşuşanlar seni üzmesin. O kimseler ki ağızlarıyla îmân ettik dedikleri halde, kalben îmân etmediler. Ve bir de yalan uydurmak amacıyla kasıtlı dinleyen Yahudiler, sana gelmeyen başka bir halk adına casusluk yapmak için dinlerler. Sözleri bağlamlarından kopararak değiştiriyorlar: "Eğer bu size verilirse onu alın, eğer bu verilmezse sakının!" diyorlar. Allah, kimin fitneye düşmesini isterse, onun için Allah'a karşı elinden hiçbir şey gelmez. İşte onlar, Allah'ın kalplerini arındırmak istemediği kimselerdir.[1] Onlar için Dünya'da aşağılanma, Âhiret'te de büyük bir azâp vardır.  
  https://akilkuran.com/maide-suresi/41-ayet.md
- **Tevbe 9:2** — Yeryüzünde dört ay[1] daha dolaşın ve bilin ki Allah'ı aciz bırakamazsınız. Allah, Kâfirleri rezil edecektir.  
  https://akilkuran.com/tevbe-suresi/2-ayet.md
- **Tevbe 9:14** — Onlarla savaşın ki Allah sizin ellerinizle onlara azâp etsin, onları rezil etsin, onlara karşı size yardım etsin. Îmân eden halkın göğüslerine şifa[1] versin.  
  https://akilkuran.com/tevbe-suresi/14-ayet.md
- **Tevbe 9:63** — Bilmediler mi ki: Kim Allah'a ve Resûl'üne karşı haddi aşarsa, onun için, içinde sürekli kalacağı Cehennem ateşi vardır. İşte bu, büyük rezilliktir.  
  https://akilkuran.com/tevbe-suresi/63-ayet.md
- **Yunus 10:98** — Keşke azâp gelmeden önce îmân edip de îmânları kendilerine fayda vermiş bir kent olsaydı. Yalnız Yûnus'un halkı îmân edince, Dünya hayatında onlardan rezillik azâbını kaldırdık. Ve onları belli bir süre daha yararlandırdık.  
  https://akilkuran.com/yunus-suresi/98-ayet.md
- **Hud 11:39** — "Alçaltıcı azâbın kime geleceğini ve kalıcı azâba kimin uğrayacağını yakında bileceksiniz."  
  https://akilkuran.com/hud-suresi/39-ayet.md
- **Hud 11:66** — Nihâyet haklarındaki yargımız gerçekleşerek, Sâlih'i ve beraberinde îmân etmiş olanları tarafımızdan bir rahmetle o günün zilletinden kurtardık. Rabb'in, Çok Güçlü'dür, Mutlak Üstün Olan'dır.  
  https://akilkuran.com/hud-suresi/66-ayet.md
- **Hud 11:78** — Halkı koşa koşa ona geldiler. Onlar, önceden de kötü işler yapıyorlardı. "Ey halkım! İşte şunlar kızlarımdır[1], onlar sizin için temiz olandır[2]. Allah için takvâlı olun, misafirlerime karşı beni rezil etmeyin, içinizde hiç aklı başında kimse yok mu?" dedi.  
  https://akilkuran.com/hud-suresi/78-ayet.md
- **Hud 11:93** — "Ey halkım! Elinizden geleni yapın. Doğrusu ben de yapacağım. Yakında bileceksiniz, alçaltıcı azâbın kime geleceğini ve kimin yalancı olduğunu. Gözetleyin, doğrusu ben de sizinle birlikte gözetliyorum."  
  https://akilkuran.com/hud-suresi/93-ayet.md
- **Hicr 15:69** — "Allah'a karşı takvâ sahibi olun. Beni rezil etmeyin." dedi.  
  https://akilkuran.com/hicr-suresi/69-ayet.md
- **Nahl 16:27** — Sonra Kıyâmet Günü, onları rezil edecek. Ve "Hani uğrunda ayrılığa düştüğünüz ortaklarım nerede?" diyecek. Kendilerine ilim verilenler, "Rezillik ve kötülük, bugün Kâfirlerin üzerinedir." diyecek.  
  https://akilkuran.com/nahl-suresi/27-ayet.md
- **Taha 20:134** — Ve eğer Biz, ondan önce bir azâp ile onları yok etseydik, "Ey Rabb'imiz! Bize bir resûl gönderseydin de hor ve rezil olmadan önce Sen'in âyetlerine uysaydık ya!" diyeceklerdi.  
  https://akilkuran.com/taha-suresi/134-ayet.md
- **Hac 22:9** — Allah'ın yolundan saptırmak için kıvırıp durur. Onun için Dünya'da rezillik vardır. Ve ona Kıyâmet Günü yakıcı ateşin azâbını tattıracağız.  
  https://akilkuran.com/hac-suresi/9-ayet.md
- **Şuara 26:87** — "Yeniden dirilme gününde beni utandırma."  
  https://akilkuran.com/suara-suresi/87-ayet.md

## Gezinme

- Kök dizini: https://akilkuran.com/kokler
- Tüm sureler: https://akilkuran.com/llms.txt