# زيت (zyt) kökü

- **Sayfa:** https://akilkuran.com/zyt
- **Kuran'da:** 6 ayette, toplam 7 kez geçer
- **Klasik sözlükler:** Lisânü'l-Arab, Mekâyîsü'l-Luğa, Müfredât

## Anlam

Zeyt, zeytûn meyvesinin sıkılmasıyla elde edilen sıvıdır; kök bu sıvıyı, onu veren bitkiyi ve sürünmeyi anlatır.

## Lisânü'l-Arab — زيت maddesi

> زيت: ابْنُ سِيدَهْ: الزَّيتُ مَعْرُوفٌ، عُصارة الزَّيْتون. والزَّيْتُون: شَجَرٌ مَعْرُوفٌ، والزَّيْتُ: دُهْنه، وَاحِدَتُهُ زَيْتُونة، هَذَا فِي قَوْلِ مَنْ جَعَلَهُ فَعْلوتاً؛ قَالَ ابْنُ جِنِّي: هُوَ مثالٌ فائتٌ، وَمِنَ العَجب أَن يَفُوتَ الكتابَ، وَهُوَ فِي الْقُرْآنِ الْعَزِيزِ، وَعَلَى أَفواه النَّاسِ، قَالَ اللَّهُ، عَزَّ وَجَلَّ: وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ؛ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ تِينُكم هَذَا، وزَيْتُونكم هَذَا. قَالَ الْفَرَّاءُ: يُقَالُ إِنهما مَسْجِدَانِ بالشأْم، أَحَدُهُمَا الَّذِي كَلَّمَ اللَّهُ تَعَالَى عِنْدَهُ مُوسَى، عَلَيْهِ السَّلَامُ؛ وَقِيلَ: الزَّيْتُونُ جِبَالُ الشأْم. وَيُقَالُ لِلشَّجَرَةِ نَفْسِهَا: زَيْتُونَةٌ، ولثَمرتها: زَيْتُونَةٌ، وَالْجَمْعُ: الزَّيْتون، وَلِلدُّهْنِ الَّذِي يُسْتَخْرَجُ مِنْهُ: زَيْتٌ. وَيُقَالُ لِلَّذِي يَبِيعُ الزَّيْتَ: زَيَّاتٌ، وَلِلَّذِي يَعْتَصِره: زَيَّات. وَقَالَ أَبو حَنِيفَةَ: الزَّيْتُونُ مِنَ العِضاه. قَالَ الأَصمعي: حَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ صَالِحِ بْنِ عَلِيٍّ، قَالَ: تَبْقَى الزيتونةُ ثلاثةَ آلافِ سَنَةٍ. قَالَ: وكلُّ زَيْتُونةٍ بفلَسْطِينَ مِنْ غَرْس أُمَم قَبْلَ الرُّوم، يُقَالُ لَهُمُ اليُونانِيُّون. وزِتُّ الثَّريدَ والطعامَ أَزِيتُه زَيْتاً، فَهُوَ مَزِيتٌ، عَلَى النَّقْصِ، ومَزْيُوتٌ، عَلَى التَّمام: عَمِلْتُه بالزَّيت؛ قَالَ الْفَرَزْدَقُ فِي النُّقصان يَهْجُو ذَا الأَهْدام: / وَلَمْ أَرَ سَوَّاقِينَ غُبْراً، كَساقةٍ ... يَسُوقونَ أَعْدالًا، يُدِلُّ بَعِيرُها / جاؤُوا بِعِيرٍ، لَمْ تَكُنْ يَمَنِيَّةً، ... وَلَا حِنْطة الشأْمِ المَزِيتِ خَميرُها / هَكَذَا أَنشده أَبو عَلِيٍّ؛ وَالرِّوَايَةُ: / أَتَتْهم بِعِيرٍ لَمْ تكنْ هَجَرِيَّةً / لأَنه لَمَّا أَراد أَن يَنْفِي عَنْ عِيرِ جعفرٍ أَن تَجْلِبَ إِليهم تَمْرًا أَو حِنْطة، إِنما ساقتْ إِليهم السلاحَ والرجالَ فَقَتَلُوهُمْ؛ أَلا تَرَاهُ يَقُولُ قَبْلَ هَذَا: / وَلَمْ يأْتِ عِيرٌ قبلَها بِالَّذِي أَتتْ ... بِهِ جَعْفَراً، يومَ الهُضَيْباتِ، عِيرُها / أَتَتْهم بعَمْرو، والدُّهَيْمِ، وتِسْعةٍ ... وعِشْرينَ أَعْدالًا، تَمِيلُ أُيُورُها؟ / أَي لَمْ تَكُنْ هَذِهِ الأَعْدالُ الَّتِي حَمَلَتْها العِيرُ مِنْ ثيابِ اليَمن، وَلَا مِنْ حِنْطَةِ الشَّامِ. وَمَعْنَى يُدِلّ: يَذْهَبُ سَنامُه لثِقَلِ حِمْلِه. اللِّحْيَانِيُّ: زِتُّ الخُبْزَ والفَتُوتَ لتَتُّه بزَيْتٍ. وزِتُّ رأْسي ورأْسَ فلانٍ: دَهَنْتُه بِالزَّيْتِ. وازَّتُّ بِهِ: ادَّهَنْتُ. وزِتُّ القَومَ: جعلتُ أَديمهم الزَّيتَ. وزَيَّتُّهم إِذا زَوَّدْتَهم الزيتَ. وزاتَ القومَ يَزيتُهم زَيْتاً: أَطعمهم الزيتَ؛ هَذِهِ رِوَايَةٌ عَنِ اللِّحْيَانِيِّ. وأَزاتُوا: كثُر عِنْدَهُمُ الزيتُ، عَنْهُ أَيضاً، قَالَ: وَكَذَلِكَ كُلُّ شَيْءٍ مِنْ هَذَا إِذا أَردت أَطعمتهم، أَو وَهَبْتَ لَهُمْ، قُلْتَه: فَعَلْتهم، وإِذا أَردتَ أَنَّ ذَلِكَ قَدْ كثُر عِنْدَهُمْ، قلتَ: قَدْ أَفْعَلُوا. وازْداتَ فلانٌ إِذا ادَّهَنَ بالزَّيْتِ، وَهُوَ مُزْداتٌ؛ وَتَصْغِيرُهُ بِتَمَامِهِ: مُزَيْتِيتٌ. وَجَاؤُوا يَسْتَزِيتون أَي يَسْتَوْهِبُون الزيتَ.

Kaynak: Lisânü'l-Arab, İbn Manzûr, cilt 2, s. 35 — https://shamela.ws/book/1687/839

## Mekâyîsü'l-Luğa — زيت maddesi

> الزاء والياء والتاء كلمة واحدة، وهي الزيت، معروف. ويقال زته، إذا دهنته بالزيت. وهو مزيوت.

Kaynak: Mekâyîsü'l-Luğa, İbn Fâris, cilt 3, s. 39 — https://shamela.ws/book/21710/1109

## Müfredât — زيت maddesi

> زيتون، وزيتونة، نحو: شجر وشجرة، قال تعالى: زيتونة لا شرقية ولا غربية [النور/ 35] ، والزيت: عصارة الزيتون، قال: يكاد زيتها يضيء [النور/ 35] ، وقد زات طعامه، نحو سمنه، وزات رأسه، نحو دهنه به، وازدات: ادهن.

Kaynak: Müfredât, Râgıb el-İsfehânî, cilt 1, s. 384 — https://shamela.ws/book/23636/366

## Türevler

- وَٱلزَّيْتُونَ (ve zzeytune) — ve zeytin: 3 kez
- زَيْتُهَا (zeytuha) — onun yağı: 1 kez
- زَيْتُونَةٍۢ (zeytunetin) — zeytin: 1 kez
- وَٱلزَّيْتُونِ (ve zzeytuni) — ve zeytine: 1 kez
- وَزَيْتُونًۭا (ve zeytunen) — ve zeytin: 1 kez

## Geçtiği ayetlerden (ilk 6 / 7)

- **Enam 6:99** — O, gökten su indirendir. Onunla her türlü bitkiyi bitirdik. Ondan her çeşit bitkiyi çıkardık. Onlardan yığın yığın daneler, hurmaların tomurcuklarından sarkan salkımlar, birbirine hem benzeyen hem benzemeyen; üzüm bağları, zeytin ve nar bahçeleri meydana getirdik. Meyve verirken ve meyvesi olgunlaştığında her birine bir bakın! Bunlarda îmân eden bir kavim için âyetler[1] vardır.  
  https://akilkuran.com/enam-suresi/99-ayet.md
- **Enam 6:141** — Asmalı ve asmasız bahçeleri, çeşit çeşit hurmaları; zirai ürünleri, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve narları yetiştiren Odur. Her biri meyve verdiği zaman, meyvesinden yiyin. Hasat zamanı da onun hakkını[1] verin. İsraf[2] etmeyin, kuşkusuz O, israf edenleri sevmez.  
  https://akilkuran.com/enam-suresi/141-ayet.md
- **Nahl 16:11** — O su ile sizin için ekinler, zeytinler, hurmalar, üzümler ve her türlü meyveden bitiriyor. Kuşkusuz, düşünen bir halk için elbette bir âyet[1] vardır.  
  https://akilkuran.com/nahl-suresi/11-ayet.md
- **Nur 24:35** — Allah, göklerin ve yeryüzünün aydınlığıdır.[1] Onun aydınlığı, içinde ışık bulunan kandil yuvası gibidir. O kandil, bir fanus içindedir. O fanus, inciden bir yıldız gibidir. Doğuya da batıya da ait olmayan mübarek bir ağacın yağından yakılır. Onun yağı neredeyse kendisine ateş dokunmasa bile ışık verir. Aydınlık üstüne aydınlıktır. Allah, hak eden kimseyi aydınlığına iletir. Allah, insanlara örnekler verir. Allah, her şeyi bütün ayrıntılarıyla bilendir.  
  https://akilkuran.com/nur-suresi/35-ayet.md
- **Abese 80:29** — Zeytinler, hurmalar,  
  https://akilkuran.com/abese-suresi/29-ayet.md
- **Tin 95:1** — İncire ve zeytine ant olsun,  
  https://akilkuran.com/tin-suresi/1-ayet.md

## Gezinme

- Kök dizini: https://akilkuran.com/kokler
- Tüm sureler: https://akilkuran.com/llms.txt