İrade
Kök, bir yöne gidip gelmek ve yumuşakça bir şeyi aramaktır; nefsin bir şeye yönelip onu yapmaya hükmetmesi, yani irade bundan doğar.
Köklerde ne diyor?
رود (rwd): Bir yöne gidip gelmek, yumuşakça bir şeyi aramak temel anlamdır. İrade, nefsin bir şeye yönelip onu yapmaya hükmetmesi olarak buradan doğar; birini bir işe razı etmeye çalışmak (murâvede) da bu köktendir.
رود (rwd) — Bir yönde gidip gelmek (Mekâyîs): على مجيء وذهاب من انطلاق في جهة واحدة
رود (rwd) — Bir şeyi yumuşakça arayıp gidip gelmek (Müfredât): الرود: التردد في طلب الشيء برفق
رود (rwd) — İrade: nefsin bir şeye yönelmesi ve ona hükmetmesi (Müfredât): وجعل اسما لنزوع النفس إلى الشيء
رود (rwd) — Birini bir işi yapmaya çekmek (murâvede) (Mekâyîs): راودته على أن يفعل كذا، إذا أردته على فعله
رود (rwd) — Otlak ve konak arayan öncü (râid) (Ayn): بعثنا رائدا يرود لنا الكلأ والمنزل
رود (rwd) — Yavaşlık, ağır davranmak (ruveyd) (Müfredât): وأرود يرود: إذا رفق
Tanım
Sözlüklerde bu kök, bir yönde gidip gelmek ve bir şeyi yumuşakça arayıp durmak olarak başlar. İrade, nefsin bir şeye yönelmesi ve onu yapmaya hükmetmesi diye anlatılır. Birini bir işe çekmeye çalışmak da bu kökten gelir. Kur'an'da kök hem insanın dünyayı, Allah'ın rızasını ya da bir kötülüğü istemesini, hem de Allah'ın dilediğini anlatır.
Ayetlerle
Ali İmran 108. ayet — Allah'ın alemlere haksızlık istemediği söylenir. Kök burada Allah'ın dilemesini gösterir ve O'nun iradesinde zulüm bulunmadığını belirtir.
Enam 52. ayet — Sabah akşam Rablerine dua edenler O'nun yüzünü, yani ilgisini isteyenler olarak anılır. Kök, insanın yönelişini ve neyi arzuladığını gösterir.
Tevbe 32. ayet — Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek isteyenlerden söz eder; Allah ise nurunu tamamlamaktan başkasını reddeder. İki irade karşı karşıya gelir.
Yunus 107. ayet — Allah sana bir hayır dilerse O'nun armağanını geri çevirecek yoktur denir. Kök burada Allah'ın dilemesinin engellenemezliğini anlatır.
Hud 15. ayet — Dünya hayatını ve süsünü isteyenlerin amellerinin karşılığı orada eksiksiz verilir. Kök, insanın neyi hedeflediğini ve bunun sonucunu gösterir.
Sık sorulanlar
Irade kökü sözlükte ne demektir?
Bir yönde gidip gelmek ve yumuşakça aramak temel anlamdır. İrade, nefsin bir şeye yönelip onu yapmaya hükmetmesi olarak bu anlamdan doğar.
Kur'an'da isteyen kimdir?
Ayetlerde hem insan hem Allah isteyen olarak geçer: kimi dünyayı, kimi Allah'ın ilgisini ister; Allah ise dilediği hayrı ya da hükmü verir.