Nehir
Nehir, toprağı yararak akan su yatağıdır; kök açılmak anlamından gelir. Gündüz de karanlığın aydınlığa açılması olarak aynı köktendir.
Köklerde ne diyor?
نهر (nhr): Bir şeyin açılması ya da açılıp yarılması temel anlamdır. Nehir toprağı yardığı için, gündüz de karanlık aydınlığa açıldığı için bu kökten adlanır; sert biçimde azarlamak da bu köktendir.
نهر (nhr) — Açılmak ya da açmak (Mekâyîs): أصل صحيح يدل على تفتح شيء أو فتحه
نهر (nhr) — Nehir, toprağı yardığı için (Mekâyîs): وسمي النهر لأنه ينهر الأرض أي يشقها
نهر (nhr) — Taşan suyun aktığı yatak (Müfredât): النهر: مجرى الماء الفائض
نهر (nhr) — Gündüz: karanlığın aydınlığa açılması (Mekâyîs): ومنه النهار: انفتاح الظلمة عن الضياء
نهر (nhr) — Sertçe azarlamak (Müfredât): والنهر والانتهار: الزجر بمغالظة
نهر (nhr) — Kanı akıtmak (Mekâyîs): وأنهرت الدم: فتحته وأرسلته
Tanım
Kökün sözlükteki temel anlamı bir şeyin açılması ya da açılıp yarılmasıdır. Nehir toprağı yardığı için, gündüz de karanlık aydınlığa açıldığı için bu kökle adlanır. Aynı kökte sertçe azarlamak ve kanı akıtmak anlamları da bulunur. Kur'an'da kelime, bahçelerin altından akan nehirleri ve gece ile gündüzün art arda gelişini anlatır. Yeryüzünün özelliklerinden biri olarak nehirler de ayet sayılır.
Ayetlerle
Bakara 274. ayet — Gece gündüz gizli açık infak edenlere Rableri katında karşılık olduğu bildirilir. Gündüz, günün aydınlık yarısını anlatan bu kökün kullanımıdır.
Ali İmran 15. ayet — Sınırlara uyup korunanlar için altından nehirler akan bahçeler olduğu belirtilir. Nehir, akıp giden su yatağıdır.
Nisa 13. ayet — Allah'a ve elçisine itaat edenlerin altından nehirler akan bahçelere sokulacağı söylenir. Nehir bahçenin akan suyudur.
Yunus 6. ayet — Gece ve gündüzün art arda gelişinde ayetler olduğu bildirilir. Gündüz, geceyle birlikte düşünülen bir düzen olarak anılır.
Hud 114. ayet — Gündüzün iki tarafında salatı ikame etmesi söylenir. Gündüz burada zamanın bir bölümüdür.
Rad 3. ayet — Yeryüzünün uzatıldığı, orada sabit ağırlıklar ve nehirler kılındığı anlatılır. Nehir yeryüzü düzeninin bir parçasıdır.
Sık sorulanlar
Nehir kökü hangi anlamlara gelir?
Sözlükte açılmak ve yarılmak temel anlamdır. Buradan nehir, gündüz ve sertçe azarlamak anlamları türer.
Gündüz ile nehir neden aynı kökten?
Sözlüğe göre nehir toprağı yardığı için, gündüz de karanlığın aydınlığa açılması için bu kökle anılır. İkisinde de bir açılma vardır.