On
Belli bir sayı olan on ve iç içe geçip karışmak temel anlamlardır; onda bir pay, aşiret ve birlikte yaşanan yakın da bu kökle anlatılır.
Köklerde ne diyor?
عشر (E$r): İki temel anlamı vardır: on sayısı ve iç içe geçip karışmak. Onda bir pay ve on aylık gebe deve sayı anlamındandır; aşiret ve birlikte yaşamak da bu kökle anlatılır.
عشر (E$r) — Belli bir sayı: on (Mekâyîs): أحدهما في عدد معلوم
عشر (E$r) — İç içe geçme ve karışma (Mekâyîs): والآخر يدل على مداخلة ومخالطة
عشر (E$r) — Bir şeyin onda biri (Müfredât): ومعشار الشيء: عشره
عشر (E$r) — Gebeliğinin onuncu ayındaki deve (Müfredât): وناقة عشراء: مرت من حملها عشرة أشهر
عشر (E$r) — Kişinin çoğaldığı yakınları, aşiret (Müfredât): والعشيرة: أهل الرجل الذين يتكثر بهم
عشر (E$r) — Birlikte yaşanan kişi, yakın ya da tanıdık (Müfredât): والعشير: المعاشر قريبا كان أو معارف
Tanım
Sözlükler kökte iki temel anlam görür: belli bir sayı olan on ve iç içe geçip karışmak. Bir şeyin onda biri, kişinin çoğalan yakınları olan aşiret ve birlikte yaşanan kişi, yakın ya da tanıdık aynı kökten gelir. Kur'an'da kök çoğunlukla sayı olarak görülür: on gece, on sure, on yıl, yirmi kişi ve on iki kaynak. Ayrıca aşiret, birlikte yaşanan yakın ve ins ile cin topluluğu anlamında 'topluluk' için de kullanılır.
Ayetlerle
Bakara 60. ayet — Musa'nın halkı için taşa vurmasıyla on iki kaynağın fışkırdığı anlatılır; kök, sayının on ikinci basamağında geçer.
Araf 142. ayet — Musa'ya otuz gece vade verildiği ve on geceyle tamamlandığı söylenir; kırk gecelik buluşma süresi bu sayıyla kurulur.
Hud 13. ayet — Kur'an'ın uydurulduğunu söyleyenlere benzeri on sure getirmeleri söylenir; kök, meydan okumada sayı olarak geçer.
Kasas 27. ayet — Yaşlı adam, sekiz yıl çalışmasını, onu tamamlarsa bunun kendisinden olacağını söyler; on, süreyi tamamlayan sayıdır.
Şuara 214. ayet — Peygamberden en yakın aşiretini uyarması istenir; kök burada yakınlık bağıyla bir arada olan topluluğu anlatır.
Enam 130. ayet — Ey ins ve cin topluluğu diye seslenilir; kökün topluluk anlamı bir arada bulunan gruplar için kullanılır.
Sık sorulanlar
Bu kök yalnız on sayısını mı anlatır?
Hayır. Sözlük kökte iç içe geçip karışmayı da görür; aşiret ve birlikte yaşanan yakın bundan türer. Ayetlerde on sayısının yanında aşiret ve topluluk anlamı da geçer.
Kur'an'da on sayısı hangi bağlamlarda geçer?
Ayetlerde on gece, on sure, on yıl ve on iki kaynak gibi kullanımlar vardır. Musa'nın buluşma süresi ve benzeri on sure getirme meydan okuması bunlar arasındadır.