Başkalık
Kök, düzeltme ve yararla birlikte iki şeyin birbirinden farklı olmasını anlatır. Kur'an'da 'başka', 'dışında' ve 'değiştirmek' bu kökten gelir.
Köklerde ne diyor?
غير (gyr): İki temel anlamı vardır: düzeltme ve yarar ile iki şeyin birbirinden farklı olması. Başkalık, istisna ve değiştirme ikinci anlamdan; aileyi kıskanma birinciden gelir.
غير (gyr) — Düzeltme ve yarar; ikinci asıl iki şeyin farkı (Mekâyîs): يدل أحدهما على صلاح وإصلاح ومنفعة، والآخر على اختلاف شيئين
غير (gyr) — Başka, ondan farklı (Mekâyîs): هذا الشيء غير ذاك، أي هو سواه وخلافه
غير (gyr) — İstisna edatı olarak kullanılması (Müfredât): بمعنى (إلا) فيستثنى به
غير (gyr) — Özü kalarak bir şeyin biçimini değiştirmek (Müfredât): لتغيير صورة الشيء دون ذاته
غير (gyr) — Bir şeyi başkasıyla değiştirmek (Müfredât): والثاني: لتبديله بغيره
غير (gyr) — Erkeğin ailesini kıskanması (Mekâyîs): الغيرة: غيرة الرجل على أهله
Tanım
Sözlüklerde bu kök iki asla bağlanır: düzeltme ve yarar ile iki şeyin birbirinden farklı olması. Kur'an'daki kullanım ikinci asla yaslanır: bir şeyin başkası olması, istisna edilmesi ve bir şeyin yerine başkasının konması. Özü kalarak biçimin değişmesi de aynı kökle söylenir. Ayetlerde 'Allah'tan başkası', 'hakkın dışında' ve 'başkasıyla değiştirmek' ifadeleri bu çizgide geçer.
Ayetlerle
Bakara 59. ayet — Yanlış yapanlar, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirir. Ayette 'ğayr', söylenen sözün yerine konan başka sözü gösterir; sonuç olarak gökten afetler indirilir.
Nisa 56. ayet — Ciltleri yanan kişilerin yerine 'başkasıyla' yeni ciltler konur. Ayet, aynı kökle bir şeyin yerine bir başkasının getirilmesini, yani değiştirmeyi anlatır.
Enfal 53. ayet — Allah'ın bir halka verdiği nimeti, o halk kendindekini değiştirmedikçe değiştirmediği söylenir. Değişim, kişilerin kendi iç durumlarına bağlanır.
Enam 40. ayet — 'Allah'tan başkasına mı dua edersiniz?' sorusunda kök, Allah'ın dışında kalan her şeyi anlatır; azap ya da saat gelince çağrının kime yöneleceği sorulur.
Yunus 23. ayet — Kurtulan insanların 'haksız yere', yani hakkın dışında taşkınlık yaptığı anlatılır. Burada kök, hak olmayanı belirleyen bir ayırıcı olarak geçer.
Sık sorulanlar
Gayr kökü Kur'an'da ne anlama gelir?
Sözlükte düzeltme ve yarar ile iki şeyin farklı olması anlamları verilir. Kur'an'da çoğunlukla 'başka', 'dışında' ve 'değiştirmek' anlamlarında geçer; Allah'tan başkası ve hakkın dışı gibi kullanımlar bunun örnekleridir.
Kur'an'da değiştirme nasıl anlatılır?
Aynı kök, bir şeyin yerine başkasını koymayı anlatır: söylenen sözün başka sözle değiştirilmesi ve ciltlerin başkasıyla yenilenmesi gibi. Bir halkın kendindekini değiştirmesi de bu kökle söylenir.