Başlatma
Kökte bir şeyi açmak ve ona başlamak vardır; Kur'an'da çoğunlukla Allah'ın oluşturmayı başlatması ve sonra onu döndürmesi olarak geçer.
Köklerde ne diyor?
بدا (bdA): Bir şeyi açmak, ona başlamak temel anlamdır; başlamak, bir şeyi ötekinden önce yapmaktır. Yaratmayı ilk kez ve örneksiz yapan Allah'a bu kökten 'Mübdi' denir.
بدا (bdA) — Bir şeyin açılışı, başlangıç (Mekâyîs): من افتتاح الشيء
بدا (bdA) — Bir şeyi ötekinden öne almak (Müfredât): والبدء والابتداء: تقديم الشيء على غيره
بدا (bdA) — Bir şeyi ilk olarak yapmak (Lisân): والبدء: فعل الشيء أول
بدا (bdA) — Allah'ın adı: eşyayı örneksiz ilk yaratan (Lisân): هو الذي أنشأ الأشياء واخترعها ابتداء من غير سابق مثال
بدا (bdA) — Efendi; anılmaya ondan başlandığı için (Mekâyîs): ويقال للسيد البدء، لأنه يبدأ بذكره
بدا (bdA) — Pay, nasip (Mekâyîs): والبدأة النصيب
Tanım
Kökün sözlük özeti, bir şeyin açılışını ve başlangıcını temel anlam sayar; başlamak, bir şeyi ötekinden önce yapmak, ilk kez yapmak demektir. Eşyayı örneksiz ilk yaratan için kullanılan bir ad da bu köktendir. Ayetlerde fiil, çoğunlukla 'oluşturmayı başlatır, sonra onu döndürür' kalıbıyla geçer; insanın başlatılışı, çamurdan başlanması ve başlatılanın geri döndürülmesi aynı çerçevede anılır.
Ayetlerle
Yunus 34. ayet — Ortak koştuklarından kimin oluşturmayı başlatıp onu döndürdüğü sorulur; cevap olarak Allah'ın başlatıp döndürdüğü bildirilir ve hakikatten nasıl tersyüz edildikleri sorulur.
Enbiya 104. ayet — Göğün dürüleceği günde, ilk oluşturuşu nasıl başlattıysa onu öyle döndüreceği söylenir; bu, Allah'ın üzerine aldığı bir vaat olarak anılır.
Secde 7. ayet — Allah'ın oluşturduğu her şeyi en iyi oluşturduğu, insanı oluşturmaya ise çamurdan başladığı anlatılır; başlatma burada insanın ilk aşamasını anlatır.
Sebe 49. ayet — Hak geldiği, batılın ise ne başlatabileceği ne de döndürebileceği söylenir; başlatma ve döndürme yetisi, hakkın yanında batıldan uzaklaştırılır.
Araf 29. ayet — Rabbin hakkaniyeti emrettiği ve dinin O'na halis kılınması istendiği söylenir; 'sizi başlattığı gibi dönücüsünüz' denerek başlangıç ve dönüş birlikte anılır.
Tevbe 13. ayet — Yeminlerini bozan ve elçiyi çıkarmaya yeltenen halk için 'ilk önce sizi onlar başlattı' denir; fiil burada bir davranışa ilk olarak girişmeyi anlatır.
Sık sorulanlar
Başlatmak kökü Kur'an'da en çok hangi kalıpta geçer?
Allah'ın oluşturmayı başlatıp sonra onu döndürmesi kalıbında. Ayetlerde başlangıç ve dönüş birlikte anılır, başlatan ile döndüren aynı özne olarak bildirilir.
Bu köke ait sözcük insanlar için de kullanılır mı?
Evet. Bir ayette yeminlerini bozanlar için 'ilk önce sizi onlar başlattı' denir; kök, bir davranışa ilk olarak girişmek anlamını da taşır.