خيب (xyb) Kökü — Kuran'da Anlamı ve Ayetler

خيب kökü ne anlama gelir?

Faydasızlık ve mahrumiyet temel anlamdır; hayba, peşine düşülen şeyi kaçırıp eli boş dönmek, kayba uğramaktır.

خيب (xyb) kökü Kuran'da 5 ayette, toplam 5 kez geçer.

خيب kökünün sözlüklerde öne çıkan anlamları

Fayda görmemek, mahrum kalmak (Mekâyîsü'l-Luğa)

يدل على عدم فائدة وحرمان

İstenen şeyi kaçırmak (Müfredât)

الخيبة: فوت الطلب

Talihten yoksun kalmak (Kitâbu'l-Ayn)

الخيبة: حرمان الجد

Ateş vermeyen çakmak oku (Mekâyîsü'l-Luğa)

للقدح الذي لا يوري: هو خياب

Mahrumiyet ve hüsran (Lisânü'l-Arab)

والخيبة: الحرمان والخسران

Lisânü'l-Arab'da خيب maddesi (İbn Manzûr)

خيب: خابَ يَخِيبُ خَيْبَةً: حُرِم، وَلَمْ يَنَلْ مَا طَلَب. وَفِي حَدِيثِ عَلِيٍّ، كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ: مَنْ فازَ بِكُمْ، فَقَدْ فازَ بالقِدْحِ الأَخْيَبِ / أَي بالسَّهْمِ الخائِبِ، الَّذِي لَا نَصِيبَ لَهُ مِنْ قِداحِ المَيْسِر، وَهِيَ ثَلَاثَةٌ: المَنِيحُ، والسَّفيحُ، والوَغْدُ. والخَيْبَة: الحِرْمانُ والخُسْران؛ وَقَدْ خابَ يَخِيبُ ويَخُوبُ. وَفِي الْحَدِيثِ: / خَيْبةً لَك / وَيَا خَيْبَةَ الدَّهْرِ / وخَيَّبَه اللَّهُ: حَرَمَه. وخَيَّبْتُه أَنا تَخْيِيباً. وخابَ إِذَا خَسِرَ، وخابَ إِذَا كَفَر، والخَيْبَة: حِرْمان الجَدِّ. وَفِي الْمَثَلِ: الهَيْبَةُ خَيْبَة؛ وسَعْيُه فِي خَيَّابِ ابن هَيَّابٍ أَي فِي خَسَارٍ، وبَيَّابِ بْنِ بَيَّابٍ، فِي مَثلٍ لِلْعَرَبِ، وَلَا يَقُولُونَ مِنْهُ خابَ، وَلَا هابَ. والخَيَّابُ: القِدْحُ الَّذِي لَا يُورِي؛ وَقَوْلُهُ أَنشده ثَعْلَبٌ: / اسْكُتْ، وَلَا تَنْطِقْ، فأَنْتَ خَيَّابْ، ... كُلُّكَ ذُو عَيْبٍ، وأَنْتَ عَيَّابْ / يَجُوزُ أَن يَكُونَ فَعَّالًا مِن الخَيْبَةِ، وَيَجُوزُ أَن يُعْنَى بِهِ، أَنه مِثْلُ هَذَا القِدْح الَّذِي لَا يُورِي. ووَقَع فِي وَادِي تُخُيِّبَ عَلَى تُفُعِّلَ، بِضَمِّ التاءِ والفاءِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ، غَيْرُ مصروفٍ، وَهُوَ الباطِلُ. وَتَقُولُ: خَيْبَةً لزَيْدٍ، وخَيْبَةٌ لِزَيْدٍ، فالنَّصْبُ عَلَى إضْمارِ فِعْلٍ، والرَّفْعُ على الابتداءِ.

Kaynak: Lisânü'l-Arab, İbn Manzûr, cilt 1, s. 368 — Şamile'de tam madde

Kitâbu'l-Ayn'da خيب maddesi (Halîl b. Ahmed)

اة : جزمان المد خاب يُحيبُ. وجَمَل الله سَعْىَّ فلان فى خياب بن هياب یاب بن ياه فى مل للعرب. ولا يقال منه: حاب وهاب. وایاب: القدم الذى لا یوری والذی لا يفو من السّهام أيضًا.

Kaynak: Kitâbu'l-Ayn, Halîl b. Ahmed

Mekâyîsü'l-Luğa'da خيب maddesi (İbn Fâris)

الخاء والياء والباء أصل واحد يدل على عدم فائدة وحرمان. والأصل قولهم للقدح الذي لا يوري: هو خياب. ثم قالوا: سعى في أمر فخاب، وذلك إذا حرم فلم يفد خيرا.

Kaynak: Mekâyîsü'l-Luğa, İbn Fâris, cilt 2, s. 232 — Şamile'de tam madde

Müfredât'da خيب maddesi (Râgıb el-İsfehânî)

الخيبة: فوت الطلب، قال: وخاب كل جبار عنيد [إبراهيم/ 15] ، وقد خاب من افترى [طه/ 61] ، وقد خاب من دساها [الشمس/ 10] .

Kaynak: Müfredât, Râgıb el-İsfehânî, cilt 1, s. 300 — Şamile'de tam madde

خيب kökünden türeyen kelimeler Kuran'da kaç kez geçer?

خَابَ (habe) — perişan olmuştur: 3 kez · خَآئِبِينَ (haibine) — umutsuz olarak: 1 kez · وَخَابَ (ve habe) — ve perişan oldu: 1 kez

خيب kökü hangi ayetlerde geçer?

• Ali İmran Suresi 127. ayet — Bu yardım, Kâfirlerin bir kısmının imha edilmesi veya bozguna uğrayarak umutsuzca geri dönüp gitmeleri için yapıldı.
• İbrahim Suresi 15. ayet — Fetih istediler ve her inatçı zorba kaybetti.
• Taha Suresi 61. ayet — Mûsâ onlara: "Yazıklar olsun size! Yalanlarınızla Allah'a iftira etmeyin. Yoksa sizi azâpla yok eder. İftira edenler…
• Taha Suresi 111. ayet — Yüzler, Hayy ve Kayyûm olanın önünde eğilmiştir. Zulüm taşıyıcılar perişan olmuştur.
• Şems Suresi 10. ayet — Elbette onu kirleten de hüsrana uğramıştır.