Artış
Kök, bir şeye başka bir şey eklenmesidir; fazlalık ve çoğalma temel anlamdır, eksilmenin karşıtıdır. Kur'an'da iman, inkâr, rızık ve kuvvet artışı için geçer.
Köklerde ne diyor?
زيد (zyd): Temel anlamı artı ve fazlalıktır; bir şeye başka bir şey eklenerek çoğalması. Eksilmenin karşıtıdır; övülen de yerilen de olabilir.
زيد (zyd) — Fazlalık (Mekâyîs): أصل يدل على الفضل
زيد (zyd) — Bir şeye başka bir şeyin eklenmesi (Müfredât): أن ينضم إلى ما عليه الشيء في نفسه شيء آخر
زيد (zyd) — Çoğalma, gelişme; eksilmenin karşıtı (Lisân): خلاف النقصان
زيد (zyd) — Yerilen fazlalık: ihtiyaçtan fazla olan (Müfredât): زيادة مذمومة كالزيادة على الكفاية
زيد (zyd) — Övülen artış (Müfredât): وقد تكون زيادة محمودة
زيد (zyd) — Sözü gereğinden fazla uzatmak (Ayn): والإنسان يتزيد في كلامه وحديثه
Tanım
Bu kökün temel anlamı artı ve fazlalıktır; bir şeye bir şeyin eklenerek çoğalması, eksilmenin karşıtıdır. Sözlük, bu artışın övülen de yerilen de olabileceğini belirtir. Kur'an'da kök, iyi yöndeki artışı da kötü yöndeki artışı da anlatır: imanın artması, kuvvetin artması, en iyisine eklenen fazlalık ve öte yandan inkârın, hastalığın ve fenalığın artması. Artış hangi yöne ise, ayet onu söylenen şeyle bağlar.
Ayetlerle
Enfal 2. ayet — Allah'ın ayetleri okunduğunda imanlarını artırdığı kimseler anlatılır; artış iyi yönde bir eklenme olarak geçer.
Yunus 26. ayet — İyilik yapanlara en iyisinin ve fazlasının olduğu söylenir; fazlalık karşılığın üzerine eklenen verme olarak geçer.
Hud 52. ayet — Bağışlanma dileyip yönelenlere kuvvetlerine kuvvet katılacağı vaat edilir; artış, kişinin gücüne eklenendir.
Ali İmran 90. ayet — İnanıp sonra gerçekleri örtenlerin örtmeyi daha da artırdıkları söylenir; artış kötü yönde de olabilir.
Tevbe 47. ayet — Sizinle çıksalardı fenalıktan başka bir şey artırmayacakları söylenir; kök, olumsuz eklenmeyi gösterir.
Yusuf 65. ayet — Kardeşler, bir deve yükü ölçüyü artıracaklarını söyler; kök gündelik ölçü ve tedarik için de geçer.
Sık sorulanlar
Kur'an'da artış hep iyi bir şey midir?
Hayır. Sözlük, artışın övülen de yerilen de olabileceğini söyler. Ayetlerde imanın ve kuvvetin artması gibi inkârın ve fenalığın artması da aynı kökle anlatılır.
Kökün temel anlamı nedir?
Temel anlam bir şeye başka bir şey eklenerek çoğalmasıdır. Eksilmenin karşıtı olarak sözlüklerde kaydedilir.