Çıkış
Kök, bir yerden ya da hâlden dışarı çıkmaktır; girmenin karşıtıdır. Çıkarmak, yurttan çıkmak ve ölüden diriyi çıkarmak ayetlerde bu fiille anılır.
Köklerde ne diyor?
خرج (xrj): İki temel anlamı vardır: bir şeyden çıkıp geçmek ve iki rengin karışması. Bulunduğu yerden ya da hâlden çıkmak, çıkarmak ve haraç (vergi) ilk anlamdan doğar.
خرج (xrj) — İki asıl: bir şeyden çıkmak ve iki renklilik (Mekâyîs): فالأول: النفاذ عن الشيء. والثاني: اختلاف لونين
خرج (xrj) — Bulunduğu yerden ya da hâlden dışarı çıkmak (Müfredât): برز من مقره أو حاله
خرج (xrj) — Girmenin karşıtı (Ayn): الخروج: نقيض الدخول
خرج (xrj) — Vergi, haraç: verenin çıkarıp ödediği mal (Mekâyîs): والخراج والخرج: الإتاوة
خرج (xrj) — Kıyamet günü: insanların kabirden çıkışı (Lisân): أي يوم يخرج الناس من الأجداث
خرج (xrj) — Siyahla beyaz arası iki renk (Mekâyîs): فالخرج لونان بين سواد وبياض
Tanım
Sözlükte kökün iki asıl anlamı bir şeyden çıkmak ve iki rengin karışıklığıdır. Bulunduğu yerden ya da hâlden dışarı çıkmak, girmenin karşıtı olarak verilir. Haraç, verenin çıkarıp ödediği maldır; kıyamet günü de insanların kabirden çıkışıdır. Kur’an’da fiil, topraktan ürün çıkarmak, ölüden diriyi çıkarmak, bir yurttan çıkmak ve karanlıktan aydınlığa çıkarmak gibi çok farklı hareketleri anlatır.
Ayetlerle
Bakara 22. ayet — Gökten su indirilir ve onunla ürünlerden rızık çıkarılır. Fiil, yeryüzündeki bitkinin ortaya çıkışı için kullanılır.
Ali İmran 27. ayet — Ölüden diriyi, diriden ölüyü çıkarırsın denir. Çıkarma, bir hâlden başka bir hâle geçirmeyi anlatır.
Nisa 66. ayet — Kendilerini etkisiz kılmak veya yurtlarından çıkmak yazılsaydı azının dışında yapmazlardı denir. Çıkmak, yurttan ayrılmaktır.
Maide 16. ayet — Allah, rızasına uyanları karanlıklardan aydınlığa çıkarır. Çıkış, bir hâlden başka bir hâle geçişi anlatır.
Araf 13. ayet — İblis’e hemen oradan alçal ve hemen çık denir. Çıkma emri bulunduğu yerden ayrılmayı anlatır.
Enfal 5. ayet — Rabbin seni gerçek bir amaçla evinden çıkardığı sırada inananlardan bir kesim hoşlanmayarak hakkında tartışıyordu. Fiil, evden çıkmayı anlatır.
Sık sorulanlar
Çıkış kökünün anlamları nelerdir?
Kökün iki aslı bir şeyden çıkmak ve iki renklilik olarak verilir. Yer ya da hâlden dışarı çıkmak, haraç ve kıyamet günü kabirden çıkış da aynı kökün anlamlarıdır.
Kur’an’da çıkarmak fiili neleri anlatır?
Topraktan rızık çıkarmak, ölüden diriyi çıkarmak, evden ya da yurttan çıkmak ve karanlıktan aydınlığa çıkarmak gibi farklı hareketleri anlatır.