Derece
Derece, basamak basamak ilerleyip yükselmekten doğan mertebedir; Kur'an'da Allah katındaki konumları anlatır.
Köklerde ne diyor?
درج (drj): Bir şeyin geçip gitmesi, bir yolda ilerlemesi temel anlamdır; basamak basamak çıkılan derece ve yüksek mertebe bundan doğar. Dürüp örtmek anlamında ikinci bir asıl da anılır.
درج (drj) — Geçip gitmek, bir şeyde ilerlemek (Mekâyîs): يدل على مضي الشيء والمضي في الشيء
درج (drj) — Yüksek mertebe, derece (Müfredât): ويعبر بها عن المنزلة الرفيعة
درج (drj) — Bir işte derece derece yükselmek (Müfredât): يتصعد فيه درجة درجة
درج (drj) — Örtmek, gizlemek (ikinci asıl) (Mekâyîs): أصل آخر يدل على ستر وتغطية
درج (drj) — Mektubu ve kumaşı dürmek (Müfredât): والدرج: طي الكتاب والثوب
درج (drj) — Yaşlının ve çocuğun yürüyüşü (Ayn): والدرجان: مشية الشيخ والصبي
Tanım
Kökün sözlükteki özü bir yolda geçip ilerlemektir; basamak basamak çıkılan yer ve yüksek mertebe bundan doğar. Kur'an'da derece çoğunlukla Allah katındaki konum olarak geçer: inananlara dereceler vardır, Allah dereceleri yükseltir, insanlar birbirinin üstüne dereceler hâlinde konur. Kök bir yerde de ayetlerini yalanlayanların bilmedikleri yerden derece derece yaklaştırılmasını anlatır.
Ayetlerle
Ali İmran 163. ayet — Onların Allah katında dereceleri olduğu söylenir; konum, insanların Allah katındaki yerleri olarak anılır ve hemen ardından Allah'ın yaptıklarını hakkıyla gördüğü belirtilir.
Enfal 4. ayet — Gerçek inanıp güvenenler için Rableri katında dereceler, bağışlanma ve saygın rızık sayılır; derece, bir ödüller dizisinin parçası olarak geçer.
Tevbe 20. ayet — İnanıp hicret edenler ve mallarıyla canlarıyla ellerinden geleni yapanlar için Allah katında daha büyük derece anılır; derece, çabayla ilişkilendirilir.
İsra 21. ayet — İnsanların birbirine göre nasıl fazlalıklı kılındığına bakılması istenir ve ahiretin derece bakımından daha büyük olduğu söylenir.
Mümin 15. ayet — Allah dereceleri yükseltendir ve arşın sahibidir diye anılır; yükseltme, Allah'ın bir niteliği olarak sunulur.
Araf 182. ayet — Ayetleri yalanlayanların bilmedikleri yerden derece derece yaklaştırılacağı bildirilir; kök burada adım adım ilerletme anlamında kullanılır.
Sık sorulanlar
Kur'an'da derece sözcüğü ne anlatır?
Sözlükte basamak basamak ilerlemekten doğan mertebedir. Ayetlerde çoğunlukla Allah katındaki konumları, yani inananlara verilen ve Allah'ın yükselttiği dereceleri anlatır.
Derece her zaman yükselmek anlamında mı geçer?
Çoğunlukla yükselme bağlamındadır. Ancak ayetlerini yalanlayanların derece derece yaklaştırılması gibi, adım adım ilerletme anlamında kullanıldığı yer de vardır.