Eksiltme
Bir şeyin miktarından kısmak ve eksilmek; Kur'an'da ölçüyü kısmak, ürünün azalması ve yeryüzünün eksiltilmesi bu kökle geçer.
Köklerde ne diyor?
نقص (nqS): Tek bir anlamı vardır: eksiklik, artmanın karşıtı. Paydan kayba uğramak, kusur ve azar azar eksiltmek bu köktendir.
نقص (nqS) — Artmanın karşıtı, eksiklik (Mekâyîs): هي النقص: خلاف الزيادة
نقص (nqS) — Paydan kayba uğramak (Müfredât): النقص: الخسران في الحظ
نقص (nqS) — Kusur, ayıp (Mekâyîs): والنقيصة: العيب
نقص (nqS) — İnsanların arkasından konuşmak (Ayn): والنقيصه: الوقيعة في الناس
نقص (nqS) — Azar azar eksiltmek (Lisân): أخذ منه قليلا قليلا
Tanım
Sözlükte kök artmanın karşıtı olan eksikliği anlatır; paydan kayba uğramak, kusur ve azar azar eksiltmek de buradan gelir. Kur'an'da kelime bir şeyin miktarının düşmesi için kullanılır: ürünlerde ve canlarda noksanlık, ölçü ve tartının kısılması, sözleşmenin eksik tutulması ve yeryüzünün çevresinden azaltılması. Ayetler eksiltmeyi bazen bir sınav ya da uyarı, bazen insanlar arası haksızlık olarak gösterir.
Ayetlerle
Bakara 155. ayet — Korku, açlık, mallarda, canlarda ve ürünlerde noksanlık ile insanların sınandığı söylenir; eksiltme sınavın içinde yer alan bir durumdur.
Araf 130. ayet — Firavun ailesinin kurak yıllar ve ürünlerden kısmayla yakalandığı anlatılır; amaç akıllarını başlarına almalarıdır.
Tevbe 4. ayet — Sözleşme yaptığınız ve size karşı hiçbir eksiklik yapmayanlara sözünüzü süresine kadar tamamlamanız söylenir; eksiltme burada ahde uyulmamasıdır.
Hud 84. ayet — Şuayb halkına ölçüyü ve tartıyı kısmamalarını söyler; kök burada alışverişte haksız yere eksik vermeyi anlatır.
Kaf 4. ayet — Arzın onlardan neyi eksilttiğinin bilindiği ve katımızda iyi koruyan bir kitap bulunduğu söylenir.
Müzzemmil 3. ayet — Gecenin yarısında kalkmak anlatılırken ondan biraz kısmak da serbest bırakılır; kök burada süreyi azaltmayı gösterir.
Sık sorulanlar
Ölçüyü kısmak ayette nasıl geçer?
Şuayb halkına ölçüyü ve tartıyı kısmamalarını söyler. Kelime alışverişte karşı tarafa eksik vermeyi anlatır ve Allah'a kulluk çağrısıyla birlikte anılır (11:84).
Eksiltme kökü yalnız kötü bir şeyi mi anlatır?
Hayır. Kök miktarın düşmesini anlatır; ayetlerde hem haksızlık olarak ölçüyü kısmayı hem de sınavda mal ve ürünlerin azalmasını hem de süreyi biraz kısmayı gösterir.