İdrak
Bir şeye yetişip ulaşmak; yakalamak, son noktasına varmak. Aşağı doğru inen katlar ve ergenliğe ermek aynı kökten gelir.
Köklerde ne diyor?
درك (drk): Bir şeyin bir şeye yetişip ulaşması temel anlamdır; ergenliğe ermek ve bir şeyin son noktasına varmak bundan doğar. Cehennemin aşağı doğru katları da bu kökle anılır.
درك (drk) — Yetişmek, ulaşmak (Mekâyîs): وهو لحوق الشيء بالشيء ووصوله إليه
درك (drk) — Bir şeyin son noktasına varmak (Müfredât): وأدرك: بلغ أقصى الشيء
درك (drk) — Ergenliğe ermek (Mekâyîs): أدرك الغلام والجارية، إذا بلغا
درك (drk) — Aşağı inişe göre katlar (cehennem katları) (Müfredât): والدرك اعتبارا بالحدور
درك (drk) — İnsana ulaşan sorumluluk, kötü sonuç (Müfredât): ولما يلحق الإنسان من تبعة درك
درك (drk) — Bir şeyin en dip yeri (Ayn): والدرك: أسفل قعر الشيء
Tanım
Sözlüklerde kökün temel anlamı bir şeyin bir şeye yetişip ulaşmasıdır; bir şeyin son noktasına varmak ve en dip yer de buna bağlanır. Kur'an'da fiil, ölümün kişiye yetişmesi, boğulmanın Firavun'a ulaşması, Musa'nın arkadaşlarının yakalanma korkusu, güneşin aya yetişememesi ve gözlerin Allah'ı kavrayamaması gibi kullanımlarda görülür. Ad hali ise cehennemin en alt katını da anlatır.
Ayetlerle
Nisa 145. ayet — Münafıklar ateşin en dibinde, yani ağır alt katında olacaktır. Kökten gelen ad, aşağıya inen katı belirtir.
Enam 103. ayet — Gözler Allah'ı idrak edemez, O ise gözleri idrak eder. İdrak, kuşatıp ulaşmak anlamını taşır ve iki yönü karşılaştırır.
Yunus 90. ayet — Boğulma Firavun'a yetişince o iman ettiğini söyler. Fiil, kaçınılmaz bir sonun kişiye ulaşmasını anlatır.
Taha 77. ayet — Musa'ya denizde kuru bir yol açması ve yetişilmekten korkmaması söylenir. Kök, arkadan yetişip yakalamak anlamındadır.
Şuara 61. ayet — İki topluluk birbirini görünce Musa'nın arkadaşları kesin yakalandık der. Burada yakalanma korkusu ifade edilir.
Yasin 40. ayet — Güneş aya yetişemez, gece gündüzün önüne geçemez; hepsi kendi yörüngesinde yüzer. İdrak, düzene dayanan bir yetişmeyi dışarıda bırakır.
Sık sorulanlar
İdrak kökü Kur'an'da hangi anlama gelir?
Birine ya da bir şeye yetişip ulaşmayı anlatır. Ölüm, boğulma veya düşman kişiye yetişir; güneş ise aya yetişemez.
Gözler Allah'ı neden idrak edemez?
6:103'e göre gözler O'nu idrak edemez, O ise gözleri idrak eder. Burada kök, kuşatıp ulaşmak anlamında kullanılır.