Tırmanış
Tırmanış, yukarı doğru çıkmaktır ve zahmet taşır; sarp yokuş, ağır güçlük ve yeryüzü anlamları da bu kökten gelir.
Köklerde ne diyor?
صعد (SEd): Yükselmek ve zahmet temel anlamdır; yokuş yukarı çıkmak, inişin karşıtıdır. Sarp yokuş, ağır sıkıntı ve yeryüzü (saîd) de bu kökten gelir.
صعد (SEd) — Yükselme ve zahmet (Mekâyîs): أصل صحيح يدل على ارتفاع ومشقة
صعد (SEd) — Yüksek yere gitmek, çıkmak (Müfredât): الصعود: الذهاب في المكان العالي
صعد (SEd) — Sarp yokuş; her zor işe istiare edilir (Müfredât): يقال للعقبة، ويستعار لكل شاق
صعد (SEd) — Yeryüzü (saîd) (Müfredât): والصعيد يقال لوجه الأرض
صعد (SEd) — İnişin karşıtı (Lisân): الصعود ضد الهبوط
صعد (SEd) — Acıyla derin nefes almak (suadâ) (Mekâyîs): الصعداء، وهو تنفس بتوجع
Tanım
Kök sözlükte yükselmek ve zahmettir; yokuş yukarı çıkmak, inişin karşıtıdır. Sarp yokuş, her zor iş için örnek alınır; yeryüzü anlamındaki saîd de aynı kökten gelir. Kur'an'da kök kimi zaman fiilen yukarı tırmanmayı, kimi zaman ağır bir azabın yokuşunu, kimi zaman da güzel sözün Allah'a yükselmesini anlatır; yeryüzü anlamı da çıplak toprak olarak geçer.
Ayetlerle
Ali İmran 153. ayet — Elçi geriden çağırırken kimseye bakmadan yükseğe tırmanıp kaçıldığı anlatılır; fiil burada acele ve telaşla çıkıştır.
Enam 125. ayet — Allah'ın saptırmak istediğinin göğsünü göğe yükseliyormuş gibi daralttığı söylenir; yükselme zahmeti benzetme olarak kullanılır.
Kehf 8. ayet — Yeryüzündeki şeylerin kuru, otsuz bir toprak kılınacağı bildirilir; burada saîd yeryüzünü ve çıplak toprağı anlatır.
Fatır 10. ayet — Temiz sözün Allah'a doğru yükseldiği, salih işin de onu yükselttiği söylenir.
Cin 17. ayet — Rabbinin zikrinden yüz çevirenin gittikçe yükselen, giderek ağırlaşan bir azaba sokulacağı bildirilir.
Müddessir 17. ayet — Sarp ve zahmetli bir yokuş anlamındaki sözcükle, kişinin ağır bir ezilmişliğe sardırılacağı anlatılır.
Sık sorulanlar
Bu kökün temel anlamı nedir?
Kök yukarı çıkmak ve bu çıkışın zahmetini anlatır. Sarp yokuş, ağır güçlük ve yeryüzü anlamları bu temelden gelir.
Kur'an'da bu kök hangi bağlamlarda geçer?
Kaçarken yükseğe tırmanmak, göğe çıkma benzetmesi, güzel sözün Allah'a yükselmesi, azabın yokuşu ve çıplak toprak bağlamlarında geçer.