Zan
Zan, bir emareden doğan kanaattir. Güçlenirse bilgiye yaklaşır, zayıf kalırsa şüphe olur; Kur'an'da hem kesin beklentiyi hem de dayanaksız tahmini anlatır.
Köklerde ne diyor?
ظنن (Znn): İki farklı anlamı vardır: yakîn ve şüphe. Zan, bir emâreden doğan kanaattir; güçlenirse bilgiye yaklaşır, zayıfsa vehim olur. Töhmet ve şüphe altında olma da bu köktendir.
ظنن (Znn) — İki anlam: yakîn ve şüphe (Mekâyîs): يدل على معنيين مختلفين: يقين وشك
ظنن (Znn) — Yakîn: kesin inanmak (Mekâyîs): ظننت ظنا، أي أيقنت
ظنن (Znn) — Şüphe: kesin bilmemek (Mekâyîs): ظننت الشيء، إذا لم تتيقنه
ظنن (Znn) — Bir emâreden doğan kanaat (Müfredât): الظن: اسم لما يحصل عن أمارة
ظنن (Znn) — Güçlenirse bilgiye varır (Müfredât): ومتى قويت أدت إلى العلم
ظنن (Znn) — Töhmet; töhmet altındaki kimse (Mekâyîs): الظنة: التهمة. والظنين: المتهم
Tanım
Sözlüklerde bu kökün birbirine zıt iki anlamı vardır: yakîn ve şüphe. Zan, bir emareden doğan kanaattir; güçlendikçe bilgiye varır, zayıf kalırsa vehim olur. Kök aynı zamanda töhmet altında olmayı da anlatır. Kur'an'da kök, Rabbine kavuşacağına kanaat getirenler için de, haktan yana bir şey kazandırmayan dayanaksız tahmin için de kullanılır. Anlam her ayette fiilin bağlamından anlaşılır.
Ayetlerle
Bakara 46. ayet — Rablerine karşılaşıcı olduklarına ve O'na döneceklerine kanaat getirenler anlatılır. Kök burada güçlü bir beklentiyi, yakine yakın kanaati gösterir.
Yunus 36. ayet — Çoğunun kanaatin dışında bir şeye uymadığı ve kanaatin haktan yana bir şey kazandırmadığı söylenir. Kök burada dayanaksız tahmini anlatır.
Yusuf 42. ayet — Yusuf, iki kişiden kurtulacağına kanaat getireni efendisinin yanında anmasını ister. Zan, bir emareye dayanan beklenti anlamında geçer.
Kehf 35. ayet — Bahçe sahibi, bahçesinin hiçbir zaman yok olacağına kanaat getirmediğini söyler. Zan, onun yanlış bir güvenle vardığı sonucu anlatır.
Enbiya 87. ayet — Zennun, Allah'ın ona hiçbir ölçü koymayacağına kanaat getirir ve karanlıklarda Allah'a seslenir. Kök, yanlış çıkan bir kanaati gösterir.
Nur 12. ayet — İnanan erkek ve kadınların kendileri hakkında hayır kanaati taşımaları gerektiği söylenir. Zan, bir kişiye karşı beslenen iyi düşünceyi anlatır.
Sık sorulanlar
Zan ile şüphe aynı şey midir?
Sözlük, bu kökte hem yakîn hem şüphe anlamı olduğunu söyler. Ayetlerde bağlama göre kesine yakın bir kanaat de, dayanaksız tahmin de bu kökle anlatılır.
Kur'an zanna hangi bağlamda dikkat çeker?
Onuncu surede çoğunun kanaatten başka bir şeye uymadığı ve kanaatin haktan yana bir şey kazandırmadığı söylenir. Burada kök, bilgiye dayanmayan tahmini gösterir.