بخل (bxl) Kökü — Kuran'da Anlamı ve Ayetler
بخل (bxl) kökü Kuran'da 7 ayette, toplam 12 kez geçer. Temel anlamı: Cimrilik tek anlamdır: verilmesi gereken yere malı vermeyip tutmak. Cömertliğin karşıtıdır; insan kendi malında da başkasının malında da cimrilik edebilir. Bu sayfada kökün Lisânü'l-Arab, Kitâbu'l-Ayn, Mekâyîsü'l-Luğa, Müfredât maddeleri künyeleriyle verilir.
بخل kökü ne anlama gelir?
Cimrilik tek anlamdır: verilmesi gereken yere malı vermeyip tutmak. Cömertliğin karşıtıdır; insan kendi malında da başkasının malında da cimrilik edebilir.
بخل (bxl) kökü Kuran'da 7 ayette, toplam 12 kez geçer.
بخل kökünün sözlüklerde öne çıkan anlamları
Cimrilik (Mekâyîsü'l-Luğa)
كلمة واحدة، وهي: البخل
Malı, alıkonmaması gereken yerden alıkoymak (Müfredât)
إمساك المقتنيات عما لا يحق حبسها عنه
İki türü: kendi malında ve başkasının malında cimrilik (Müfredât)
والبخل ضربان: بخل بقنيات نفسه، وبخل بقنيات غيره
Cömertliğin karşıtı (Lisânü'l-Arab)
والبخول: ضد الكرم
Çok cimri (bahhâl) (Lisânü'l-Arab)
والبخال: الشديد البخل
Lisânü'l-Arab'da بخل maddesi (İbn Manzûr)
بخل: البُخْل والبَخَل: لُغَتَانِ وَقُرِئَ بِهِمَا[[. قوله [وقرئ بهما] يؤخذ من القاموس وشرحه: أَنه قرئ باللغات الأربع وهي: البُخْل والبُخُل كقُفْل وعُنُق والبَخْل والبَخَل كنَجْم وجَبَل]]. والبَخْل والبُخُول: ضِدُّ الْكَرَمِ، وَقَدْ بَخِلَ يَبْخَلُ بُخْلًا وبَخَلًا، فَهُوَ بَاخِل: ذُو بُخْل، وَالْجَمْعُ بُخَّال، وبَخِيل والجميع بُخَلاء. ورَجُل بَخَل: وُصِف بِالْمَصْدَرِ؛ عَنْ أَبي العَمَيْثل الأَعرابي، وَكَذَلِكَ بَخَّال ومُبَخَّل. والبَخَّال: الشَّدِيدُ البُخْل؛ قَالَ رؤبة: / فَذَاك بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ، ... وكُرَّزٌ يَمْشِي بَطِينَ الكُرْزِ / وَرِجَالٌ بَاخِلُونَ. والبَخْلَة: بُخْل مَرَّة وَاحِدَةً. وبَخَّلَه: رَمَاهُ بالبُخل وَنَسَبَهُ إِلى البُخْل. وأَبْخَلَهُ: وَجَدَهُ بَخيلًا؛ وَمِنْهُ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ مَعْدِيكرب: يَا بَنِي سُلَيْم، لَقَدْ سأَلْناكم فَمَا أَبْخَلْنَاكم؛ وَقَالَ الشَّاعِرُ: / وَلَا مُعدّ بُخْله عَنْ إِبْخَال / وَيُرْوَى أَبْخَال، فإِن كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ جَمْعُ بُخْل أَو بَخَل لأَنه قَدْ جَاءَتْ مَصَادِرُ مَجْمُوعَةٌ كالحُلوم والعُقول، وَفَسَّرَ ابْنُ الأَعرابي وَجْهَ جَمْعِهِ قَالَ: مَعْنَاهُ بَعْدَ بُخْلٍ مِنْكَ كَثِيرٍ؛ وَعَنْ هَاهُنَا بِمَعْنَى بَعْدَ كَمَا قَالَ: / وتُصْبح عَنْ غِبِّ الضَّباب، كأَنَّما ... تَرَوَّح قَيْنُ الهَضْبِ عَنْهَا بِمصْقَلَه / والمَبْخَلة: الشَّيْءُ الَّذِي يَحْمِلك عَلَى الْبُخْلِ. وفي حَدِيثِ النَّبِيِّ، ﷺ: الوَلَد مَجْبَنَة مَجْهَلة مَبْخَلة: / هُوَ مَفْعَلة مِنَ البُخل، ومَظِنّة لأَن يَحْمِل أَبويه عَلَى الْبُخْلِ، وَيَدْعُوهُمَا إِليه فَيَبْخَلان بِالْمَالِ لأَجله. وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: / إِنكم لتُبَخِّلون وتُجَبِّنون.
Kaynak: Lisânü'l-Arab, İbn Manzûr, cilt 11, s. 47 — Şamile'de tam madde
Kitâbu'l-Ayn'da بخل maddesi (Halîl b. Ahmed)
بخل بخلا وبخلا فهو بخيل، بخال، مبخل. والبخلة: بخل مرة واحدة، قال عدي بن زيد: وللبخلة الأولى لمن كان باخلا ... أعف ومن يبخل يلم ويلهد 3
Kaynak: Kitâbu'l-Ayn, Halîl b. Ahmed, cilt 4, s. 272 — Şamile'de tam madde
Mekâyîsü'l-Luğa'da بخل maddesi (İbn Fâris)
الباء والخاء واللام كلمة واحدة، وهي: البخل والبخل. ورجل بخيل وباخل. فإذا كان ذلك شأنه فهو بخال. قال رؤبة: فذاك بخال أروز الأرز
Kaynak: Mekâyîsü'l-Luğa, İbn Fâris, cilt 1, s. 207 — Şamile'de tam madde
Müfredât'da بخل maddesi (Râgıb el-İsfehânî)
البخل: إمساك المقتنيات عما لا يحق حبسها عنه، ويقابله الجود، يقال: بخل فهو باخل، وأما البخيل فالذي يكثر منه البخل، كالرحيم من الراحم. والبخل ضربان: بخل بقنيات نفسه، وبخل بقنيات غيره، وهو أكثرها ذما، دليلنا على ذلك قوله تعالى: الذين يبخلون ويأمرون الناس بالبخل [النساء/ 37] .
Kaynak: Müfredât, Râgıb el-İsfehânî, cilt 1, s. 109 — Şamile'de tam madde
بخل kökünden türeyen kelimeler Kuran'da kaç kez geçer?
يَبْخَلُونَ (yebhalune) — cimrilik ederler: 3 kez · بَخِلُوا۟ (behilu) — cimrilik ettikleri: 2 kez · بِٱلْبُخْلِ (bil-buhli) — cimriliği: 1 kez · بِٱلْبُخْلِ ۗ (bil-buhli) — cimriliği: 1 kez · بَخِلَ (behile) — cimrilik ederse: 1 kez · تَبْخَلُوا۟ (tebhalu) — cimrilik ederdiniz: 1 kez · يَبْخَلُ (yebhalu) — cimrilik etmiş olur: 1 kez · يَبْخَلُ ۖ (yebhalu) — cimrilik ediyor: 1 kez · يَبْخَلْ (yebhal) — cimrilik eden: 1 kez
بخل kökü hangi ayetlerde geçer?
- Ali İmran Suresi 180. ayet — Allah'ın, lütuf olarak verdiği şeylerden cimrilik eden kimseler, bu tutumlarının kendi yararına olacağını sanmasınlar…
- Nisa Suresi 37. ayet — Cimrilik edenler, insanları da cimri olmaya teşvik ederler; Allah'ın kendi lütfundan verdiklerini gizlerler. Biz, o…
- Tevbe Suresi 76. ayet — Allah, onlara lütfundan verince, onlar cimrilik edip yüz çevirdiler. Zaten onlar dönektirler.
- Muhammed Suresi 37. ayet — Eğer sizden onu isteyip de sizi zorlasaydı, cimrilik ederdiniz. Böylece hoşnutsuzluğunuzu açığa çıkarırdı.
- Muhammed Suresi 38. ayet — İşte siz böylesiniz. Allah yolunda infak etmeye çağrılırsınız ancak sizden bir kısmınız cimrilik yapar. Kim cimrilik…
- Hadid Suresi 24. ayet — Böyleleri cimrilik ederler ve insanlara da cimrilik yapmalarını tavsiye ederler. Kim yüz çevirirse bilsin ki Allah…
- Leyl Suresi 8. ayet — Fakat kim cimrilik eder de kendisini müstağni görürse,