Göz
Göz, görme organıdır; sözlükte bundan gözetmek, korumak, casus ve su kaynağı gibi anlamlar benzetmeyle türer. Kur'an'da hem organ hem pınar olarak geçer.
Köklerde ne diyor?
عين (Eyn): Görme organı olan göz temel anlamdır; öteki anlamlar ondan türer. Gözetip korumak, casus, su kaynağı ve hazır mal gibi anlamlar benzetmeyle gelir.
عين (Eyn) — Göz, görme organı (Mekâyîs): يدل على عضو به يبصر وينظر
عين (Eyn) — Gözetmek, korumak (Müfredât): وفلان بعيني، أي: أحفظه وأراعيه
عين (Eyn) — Göz değdirmek (Mekâyîs): عنت الرجل، إذا أصبته بعينك
عين (Eyn) — Haber toplamak için gönderilen casus (Mekâyîs): العين: الذي تبعثه يتجسس الخبر
عين (Eyn) — Su kaynağı, pınar (Ayn): وعين الماء، وعين الركبة
عين (Eyn) — Peşin, hazır mal (Ayn): والعين: المال العتيد الحاضر
Tanım
Bu kökün temel anlamı görme organı olan gözdür. Sözlükler gözetip korumayı, haber toplayan casusu ve yerden fışkıran su kaynağını gözle benzetme yoluyla bağlar; pınara göz denmesi, suyun yerin gözü gibi bakmasındandır. Kur'an'da kök ağırlıkla iki biçimde görülür: yaş dökülen, bembeyaz olan, yanıltılan insan gözü ve fışkıran ya da akan pınar. Ayrıca bir işin 'gözümüz önünde' yapılması, gözetim altında olmayı anlatır.
Ayetlerle
Maide 83. ayet — Elçiye indirilenin duyulması üzerine gözlerin yaşla dolduğu anlatılır; göz, duyulan sözün insanda yarattığı etkiyi gösteren organ olarak geçer.
Araf 116. ayet — Musa'ya karşı çıkan ustalar ipleri atınca 'insanların gözlerine' büyü yaptılar; göz burada yanıltılan, aldatılan algı yeridir.
Hud 37. ayet — Nuh'a gemiyi 'gözlerimizin önünde ve vahyimizle' yapması söylenir; çoğul göz, gözetim ve korumayı anlatır.
Yusuf 84. ayet — Yakub, Yusuf için duyduğu hüzünden iki gözünün bembeyaz olduğunu yaşar; göz acının bedende görünen yeridir.
Hicr 45. ayet — Korunanların 'bahçelerde ve pınarlarda' olacağı söylenir; aynı kök burada su kaynağı anlamında çoğul olarak kullanılır.
Bakara 60. ayet — Musa'nın asasını taşa vurmasıyla on iki kaynağın fışkırdığı anlatılır; kaynak anlamı bu kelimeyle verilir.
Sık sorulanlar
Kur'an'da göz kelimesi hangi anlamlarda geçer?
Kök, görme organı ve yerden çıkan pınar anlamında geçer. Gözün yaşla dolması, bembeyaz olması ve yanıltılması ile on iki kaynağın fışkırması aynı kökle anlatılır.
Pınara neden göz denir?
Sözlük, su kaynağını gözle benzetme yoluyla ilişkilendirir. Kur'an'da bahçelerle birlikte anılan pınarlar ve fışkıran kaynaklar bu kelimeyle ifade edilir.