Velâyet
Kökün temeli yakınlık ve bir işi üstlenmektir. Velî, mevlâ ve tevellî sözcükleri yakın dost, yardımcı ve yüz çevirmeyi anlatır.
Köklerde ne diyor?
ولي (wly): Temel anlam yakınlıktır; bir işi üstlenmek (velâyet), dost, yardımcı, efendi ve azatlı anlamındaki mevlâ bu yakınlıktan doğar. Ardı ardına gelmek de bu köktendir.
ولي (wly) — Yakınlık, bitişiklik (Mekâyîs): أصل صحيح يدل على قرب
ولي (wly) — İki şeyin arada yabancı bir şey olmadan art arda gelmesi (Müfredât): أن يحصل شيئان فصاعدا حصولا ليس بينهما ما ليس منهما
ولي (wly) — Yardım, destek; işi üstlenme (velâyet) (Müfredât): والولاية النصرة
ولي (wly) — Mevlâ: azat eden, azatlı, dost, müttefik, amcaoğlu, yardımcı (Mekâyîs): ومن الباب المولى: المعتق والمعتق، والصاحب، والحليف
ولي (wly) — Bir başkasının işini üstlenen onun velîsidir (Mekâyîs): وكل من ولي أمر آخر فهو وليه
ولي (wly) — Sırt çevirip gitmek (Ayn): وولى الرجل، أي: أدبر
Tanım
Sözlükte kökün temel anlamı yakınlık ve bitişikliktir; iki şeyin arada yabancı bir şey olmadan art arda gelmesi de bu anlamdandır. Bir başkasının işini üstlenen onun velîsidir; mevlâ ise azat eden, azatlı, dost, müttefik ve yardımcı anlamına gelir. Sırt çevirip gitmek de aynı kökten fiildir. Kur’an’da velî, Allah’ın dışında yakınlık kurulan ve yol gösterici sayılan otoriteleri, kendisine dayanılan yardımcıyı anlatır; tevellî ise yüz çevirmek anlamında geçer.
Ayetlerle
Bakara 64. ayet — Yapılan sözden sonra yüz çevirdikleri söylenir. Fiil, yakın duran birinin geri durup ayrılması anlamında kullanılır.
Enam 51. ayet — Rablerinin huzuruna toplanmaktan korkanlar uyarılır; onlar için O’nun yanı sıra bir velî ve şefaatçi yoktur. Velî burada yakın yardımcıdır.
Araf 3. ayet — Rabbinizden indirilene uyun, O’nun astından velilere uymayın denir. Velî, uyulan yakın otorite anlamında geçer.
Enfal 15. ayet — Gerçekleri örtenlerle karşılaşıldığında onlara arkanızı dönmeyin denir. Fiil, geri dönüp sırt çevirmeyi anlatır.
Tevbe 23. ayet — İmana karşı küfrü seven babalar ve kardeşler yakın, yol gösterici ve müttefik edinilmemelidir. Velî edinmek, yakınlık ve dayanışma kurmak anlamındadır.
Yunus 30. ayet — Herkesin geçmişte yaptığının ortaya çıktığı yerde, insanlar gerçek mevlâları olan Allah’a döndürülür. Mevlâ, sahip çıkan yakın anlamında geçer.
Sık sorulanlar
Velî ve mevlâ kelimeleri neden aynı kökten?
Kökün temeli yakınlıktır. Bir işi üstlenen kişi velîdir; mevlâ ise dost, müttefik, yardımcı ve azat eden gibi yakın ilişkileri anlatır.
Tevellî fiili Kur’an’da ne anlama gelir?
Ayetlerde çoğu yerde yüz çevirmek, geri dönüp sırt çevirmek anlamında geçer. Aynı kökten velî ise yakın dost ve yardımcıyı anlatır.