سبق (sbq) Kökü — Kuran'da Anlamı ve Ayetler

سبق (sbq) kökü Kuran'da 35 ayette, toplam 37 kez geçer. Temel anlamı: Öne geçmek, önde olmak temel anlamdır. Yürüyüşte öne geçmekten başlayıp her türlü öncelik ve faziletle hayırlara koşmakta öne geçmeyi de anlatır. Bu sayfada kökün Lisânü'l-Arab, Kitâbu'l-Ayn, Mekâyîsü'l-Luğa, Müfredât maddeleri künyeleriyle verilir.

Anlam: Öne geçmek, önde olmak temel anlamdır. Yürüyüşte öne geçmekten başlayıp her türlü öncelik ve faziletle hayırlara koşmakta öne geçmeyi de anlatır. • Kuran'da 35 ayette, toplam 37 kez geçer. • Bakara 2:148 — Herkesin yöneldiği bir yönü vardır. Öyleyse siz de yararlı işler yapmada birbirinizle yarışın. Nerede olursanız olun Allah hepinizi bir… • Maide 5:48 — Biz sana, kendinden önceki Kitâp'ı tasdik eden, onu düzenleyen bu Kitâp'ı hakk olarak indirdik. O halde, aralarında Allah'ın indirdiği ile… • Araf 7:80 — Hani Lût da halkına şöyle demişti: "Ey halkım! Sizden önce âlemlerden hiç kimsenin yapmadığı bir fâhişeliği mi yapıyorsunuz?" • Enfal 8:59 — Kâfirler kendilerinden vazgeçildiğini sanmasınlar. Onlar, Bizi aciz bırakamazlar. • Enfal 8:68 — Eğer Allah tarafından önceden bir Kitap olmasaydı, aldığınız şeyden dolayı size mutlaka büyük bir azâp dokunurdu. • Tevbe 9:100 — Muhacir ve Ensar'dan, öne geçenlerden ve iyilikte onları izleyenlerden Allah razı olmuştur. Onlar da Ondan razı olmuştur. Onlara, içinde… • Yunus 10:19 — İnsanlar, sadece tek bir ümmetti. Sonra anlaşmazlığa düştüler. Şayet Rabb'inin katında önceden verilmiş bir hüküm olmasaydı, anlaşmazlığa… • Hud 11:40 — Buyruğumuz gelip tandır kaynamaya başladığı zaman, Biz dedik ki: "Her cinsten birer çift ve aleyhlerinde hüküm verilmiş olanlar hariç… • Hud 11:110 — Ant olsun! Mûsâ'ya Kitâp'ı verdik de onda anlaşmazlığa düştüler. Rabb'in tarafından önceden takdir edilmiş bir karar olmasaydı, aralarında… • Yusuf 12:17 — "Ey babamız! Yarışmaya gittik. Yûsuf'u da eşyamızın yanına bırakmıştık. Kurt onu yemiş. Sen bize inanmayacaksın ama doğru söylüyoruz."… • Yusuf 12:25 — İkisi de kapıya doğru koştu. Kadın Yûsuf'un gömleğini arka tarafından yırttı. Kapıda kadının kocası ile karşılaştılar. Kadın: "Ailene… • Hicr 15:5 — Hiçbir toplum, ecelini öne alamaz ve geciktiremez. • Taha 20:99 — İşte böylece geçmişlerin haberlerinden sana anlatıyoruz. Gerçek şu ki sana katımızdan bir zikir verdik. • Taha 20:129 — Ve eğer Rabb'inden daha önce kararlaştırılmış bir hüküm ve adı konmuş bir süre olmasaydı elbette ceza kaçınılmaz olurdu. • Enbiya 21:27 — Onlar, Onun sözüne aykırı hareket edemezler. Onlar, yalnızca Onun buyruğuna uyarlar. • Enbiya 21:101 — Bizden kendilerine iyilik ulaşanlar, işte onlar, ondan uzaklaştırılanlardır. • Müminun 23:27 — Bunun üzerine Biz, ona: "Gözetimimiz altında vahyimiz ile bildirdiğimiz gibi gemi yap." diye vahyettik. Böylece emrimiz gereği tennur… • Müminun 23:43 — Hiçbir ümmet ecelini öne alamaz ve erteleyemez. • Müminun 23:61 — İşte onlar, hayırlarda yarışırlar ve onda öncülük ederler. • Ankebut 29:4 — Yoksa kötülük yapanlar, Bizden kurtulacaklarını mı sanıyorlar? Ne kötü bir yargıda bulunuyorlar!

سبق kökü ne anlama gelir?

Öne geçmek, önde olmak temel anlamdır. Yürüyüşte öne geçmekten başlayıp her türlü öncelik ve faziletle hayırlara koşmakta öne geçmeyi de anlatır.

سبق (sbq) kökü Kuran'da 35 ayette, toplam 37 kez geçer.

سبق kökünün sözlüklerde öne çıkan anlamları

Öne geçmek, öncelik (Mekâyîsü'l-Luğa)

أصل واحد صحيح يدل على التقديم

Yürüyüşte öne geçmek (Müfredât)

أصل السبق: التقدم في السير

Fazileti elde edip öne çıkmak (Müfredât)

ويستعار السبق لإحراز الفضل والتبريز

Yarışta konan ödül (Kitâbu'l-Ayn)

والسبق: الخطر يوضع بين أهل السباق

Yarışmak (Lisânü'l-Arab)

واستبقنا في العدو أي تسابقنا

Lisânü'l-Arab'da سبق maddesi (İbn Manzûr)

سبق: السَّبْق: القُدْمةُ فِي الجَرْي وَفِي كُلِّ شَيْءٍ؛ تَقُولُ: لَهُ فِي كُلِّ أَمْرٍ سُبْقةٌ وسابِقةٌ وسَبْقٌ، وَالْجَمْعُ الأَسْباق والسَّوابِقُ. والسَّبْقُ: مَصْدَرُ سَبَقَ. وَقَدْ سَبَقَه يَسْبُقُه ويَسْبِقُه سَبْقاً: تقدَّمه. وَفِي الْحَدِيثِ: / أَنَا سابِقُ الْعَرَبِ، يَعْنِي إِلَى الإِسلام، وصُهَيْبٌ سابقُ الرُّوم، وبِلالٌ سابقُ الحبَشة، وسلْمانُ سابقُ الفُرْس؛ وسابَقْتُه فسَبَقْتُه. واسْتَبَقْنا فِي العَدْوِ أَيْ تَسابَقْنا. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ؛ رُوِيَ فِيهِ عَنِ / النَّبِيِّ، ﷺ، أَنَّهُ قَالَ: سابِقُنا سابِقٌ، ومقْتصِدُنا ناجٍ، وظالِمُنا مغفورٌ لَهُ، فدلَّك ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ مَغْفُورٌ لمقْتَصدهم وَلِلظَّالِمِ لِنَفْسِهِ مِنْهُمْ. وَيُقَالُ: لَهُ سابِقةٌ فِي هَذَا الأَمر إِذَا سَبَق الناسَ إِلَيْهِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَالسَّابِقاتِ سَبْقاً؛ قَالَ الزَّجَّاجُ: هِيَ الْخَيْلُ، وَقِيلَ السَّابِقَاتُ أَرْوَاحُ الْمُؤْمِنِينَ تَخْرُجُ بِسُهُولَةٍ، وَقِيلَ: السَّابِقَاتُ النُّجُومُ، وَقِيلَ: الْمَلَائِكَةُ تَسْبِق الشَّيَاطِينَ بِالْوَحْيِ إِلَى الأَنبياء، عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَفِي التَّهْذِيبِ: تَسْبِق الجنَّ باستماع الوحي. ولا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ: / لَا يَقُولُونَ بِغَيْرِ عِلْمٍ حَتَّى يُعَلِّمهم؛ وسابَقَه مُسابَقَةً وسِباقاً. وسِبْقك: الَّذِي يُسابِقُك، وَهُمْ سِبْقي وأسْباقي. التَّهْذِيبِ: الْعَرَبُ تَقُولُ لِلَّذِي يَسْبِقُ مِنَ الْخَيْلِ سابِقٌ وسَبُوق، وَإِذَا كَانَ يُسْبَق فَهُوَ مُسَبَّق؛ قَالَ الْفَرَزْدَقُ: / مِنَ المُحْرِزينَ المَجْدَ يومَ رِهانِه، ... سَبُوقٌ إِلَى الغاياتِ غَيْرُ مُسَبَّق / وسَبَقَت الخيلُ وسابَقْتُ بَيْنَهَا إِذَا أَرْسَلْتَهَا وَعَلَيْهَا فُرْسانُها لِتَنْظُرَ أَيُّهَا يَسْبِق. والسُّبَّق مِنَ النَّخْلِ: المبَكِّرة بِالْحَمْلِ. والسَّبْق والسابِقةُ: القُدْمة. وأسْبَقَ القومُ إِلَى الأَمر وتَسابَقوا: بَادَرُوا. والسَّبَق، بِالتَّحْرِيكِ: الخطَرُ الَّذِي بوضع بَيْنَ أَهْلِ السِّباق، وَفِي التَّهْذِيبِ: الَّذِي يُوضَعُ فِي النِّضال والرِّهان فِي الْخَيْلِ، فَمَنْ سبَق أَخَذَهُ، وَالْجَمْعُ أَسْبَاقٌ. واسْتَبَق القومُ وتَسابَقوا: تَخاطَرُوا. وتَسابَقُوا: تَنَاضَلُوا. وَيُقَالُ: سَبَّق إِذَا أَخَذَ السَّبَق، وسَبَّقَ إِذَا أَعْطَى السَّبَق، وَهَذَا مِنَ الأَضداد، وَهُوَ نَادِرٌ، وَفِي الْحَدِيثِ: / أَنَّ النَّبِيَّ، ﷺ، قَالَ: لَا سبَق إِلَّا فِي خُفٍّ أَوْ نَصْل أَوْ حَافِرٍ، فَالْخُفُّ للإِبل، وَالْحَافِرُ لِلْخَيْلِ، وَالنِّصَالُ للرَّمْي. والسَّبَق، بِفَتْحِ الْبَاءِ: مَا يُجْعَلُ مِنَ الْمَالِ رَهْناً عَلَى المُسابَقةِ، وَبِالسُّكُونِ: مَصْدَرُ سَبَقْت أسْبِق؛ الْمَعْنَى لَا يَحِلُّ أَخْذُ الْمَالِ بالمُسابَقةِ إِلَّا فِي هَذِهِ الثَّلَاثَةِ، وَقَدْ أَلْحَقَ بِهَا الْفُقَهَاءُ مَا كَانَ بِمَعْنَاهَا وَلَهُ تَفْصِيلٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ. وَفِي حَدِيثٍ آخَرَ: / مَنْ أدْخَلَ فَرَساً بَيْنَ فَرَسَيْنِ فَإِنْ كَانَ يْؤْمَنُ أَنْ يُسْبَق فَلَا خَيْرَ فِيهِ، وَإِنْ كَانَ لَا يؤمَن أَنْ يُسْبَق فَلَا بأْس بِهِ. / قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الأَصل أَنْ يَسْبِقَ الرجلُ صاحبَه بِشَيْءٍ مُسَمًّى عَلَى أَنَّهُ إِنْ سَبَق فَلَا شَيْءَ لَهُ، وَإِنْ سَبَقه صاحبُه أَخَذَ الرَّهْنَ، فَهَذَا هُوَ الْحَلَالُ لأَن الرَّهْنَ مِنْ أَحَدِهِمَا دُونَ الْآخَرِ، فَإِنْ جَعَلَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لِصَاحِبِهِ رَهْنًا أَيُّهُمَا سَبَق أَخَذَهُ فَهُوَ القِمارُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ، فَإِنْ أرادا تَحْلِيلَ ذَلِكَ جَعَلَا مَعَهُمَا فَرَساً ثَالِثًا لِرَجُلٍ سِوَاهُمَا، وَتَكُونُ فَرَسُهُ كُفُؤاً لفرسَيْهما، وَيُسَمَّى المُحَلِّلَ والدَّخِيلَ، فَيَضَعُ الرَّجُلَانِ الأَوّلان رَهْنَيْنِ مِنْهُمَا وَلَا يَضَعُ الثَّالِثُ شَيْئًا، ثُمَّ يُرْسِلون الأَفْراسَ الثَّلَاثَةَ، فَإِنْ سَبَقَ أحدُ الأَوّلين أَخَذَ رَهْنَه ورَهْنَ صَاحِبِهِ فَكَانَ طَيِّباً لَهُ، وَإِنْ سَبَقَ الدخيلُ أَخَذَ الرَّهْنَيْنِ جَمِيعًا، وَإِنْ سُبِق هُوَ لَمْ يَغْرَمْ شَيْئًا، فَهَذَا مَعْنَى الْحَدِيثِ. وَفِي الْحَدِيثِ: / أَنَّهُ أمَرَ بِإِجْرَاءِ الْخَيْلِ وسَبَّقَها ثَلَاثَةَ أعْذُقٍ مِنْ ثَلَاثِ نَخَلَاتٍ؛ سَبَّقَها: بِمَعْنَى أَعْطَى السَّبَق، وَقَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى أَخَذَ، وَهُوَ مِنَ الأَضداد، وَيَكُونُ مُخَفَّفًا وَهُوَ الْمَالُ المُعَيّن. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ؛ قِيلَ: مَعْنَاهُ نتَناضَل، وَقِيلَ: هُوَ نَفْتَعِلُ مِنَ السَّبْق. وَاسْتَبَقَا الْبابَ: / يَعْنِي تَسابَقا إِلَيْهِ مِثْلَ قَوْلِكَ اقْتَتَلَا بِمَعْنَى تَقاتلا؛ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ*؛ أَيْ بادِرُوا إِلَيْهَا؛ وَقَوْلُهُ: فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ؛ أَيْ جاوَزُوه وَتَرَكُوهُ حَتَّى ضَلُّوا؛ وَهُمْ لَها سابِقُونَ، أَيْ إِلَيْهَا سابِقون كَمَا قَالَ تَعَالَى: بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها، أَيْ إِلَيْهَا. الأَزهري: جَاءَ الاسْتباق فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى بِثَلَاثَةِ مَعَانٍ مُخْتَلِفَةٍ: أَحَدُهَا قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ: إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: مَعْنَاهُ نَنْتَضل فِي الرَّمْيِ، وَقَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ: وَاسْتَبَقَا الْبابَ؛ مَعْنَاهُ ابْتَدَرا البابَ يَجْتَهِدُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَنْ يَسْبِقَ صَاحِبَهُ، فَإِنْ سَبَقَها يوسفُ فَتَحَ البابَ وَخَرَجَ وَلَمْ يُجِبْها إِلَى مَا طَلَبَتْهُ مِنْهُ، وَإِنْ سَبَقَتْ زَلِيخا أغْلَقَت الْبَابَ دُونَهُ لتُراوِدَه عَنْ نَفْسِهِ، وَالْمَعْنَى الثَّالِثُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ؛ مَعْنَاهُ فَجَازَوُا الصِّرَاطَ وخَلّفوه، وَهَذَا الاسْتباق فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وَاحِدٍ وَالْوَجْهَانِ الأَولان مِنِ اثْنَيْنِ، لأَن هَذَا بِمَعْنَى سَبَقُوا والأَوّلان بِمَعْنَى المُسابَقة. وَقَوْلُهُ: اسْتَقِيموا فَقَدْ سَبَقْتُم سَبْقاً بَعيداً؛ يُرْوَى بِفَتْحِ السِّينِ وَضَمِّهَا عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، والأَول أَوْلَى لِقَوْلِهِ بَعْدَهُ: وَإِنْ أخَذْتم يَمِينًا وَشِمَالًا فَقَدْ ضلَلْتم. وَفِي حَدِيثِ الْخَوَارِجِ: / سَبَقَ الفَرْثَ والدَّمَ / أَيْ مرَّ سَرِيعًا فِي الرمِيّة وَخَرَجَ مِنْهَا لَمْ يَعْلَقْ مِنْهَا بِشَيْءٍ مِنْ فَرْثِها ودَمِها لِسُرْعَتِهِ؛ شبَّه خروجَهم مِنَ الدِّين وَلَمْ يَعْلَقوا بِشَيْءٍ مِنْهُ بِهِ. وسَبَقَ عَلَى قومِه: عَلَاهُمْ كَرَماً. وسِبَاقا الْبَازِي: قيْداه، وَفِي الْمُحْكَمِ: والسِّبَاقانِ قَيْدانِ فِي رِجْل الْجَارِحِ مِنَ الطَّيْرِ مِنْ سَيْرٍ أَوْ غَيْرِهِ. وسَبَّقْت الطَّير إِذَا جَعَلْتَ السِّبَاقَيْنِ فِي رِجْلَيْهِ.

Kaynak: Lisânü'l-Arab, İbn Manzûr, cilt 10, s. 151 — Şamile'de tam madde

Kitâbu'l-Ayn'da سبق maddesi (Halîl b. Ahmed)

السبق: القدمة، وتقول: له في الجري وفي الأمر سبق وسبقه وسابقه أي سبق الناس إليه. والسبق: الخطر يوضع بين أهل السباق، وجمعه أسباق. والسباقان: قيد أرجل الطائر الجارح بسير أو خيط.

Kaynak: Kitâbu'l-Ayn, Halîl b. Ahmed, cilt 5, s. 85 — Şamile'de tam madde

Mekâyîsü'l-Luğa'da سبق maddesi (İbn Fâris)

السين والباء والقاف أصل واحد صحيح يدل على التقديم. يقال سبق يسبق سبقا. فأما السبق فهو الخطر الذي يأخذه السابق.

Kaynak: Mekâyîsü'l-Luğa, İbn Fâris, cilt 3, s. 129 — Şamile'de tam madde

Müfredât'da سبق maddesi (Râgıb el-İsfehânî)

أصل السبق: التقدم في السير، نحو: فالسابقات سبقا [النازعات/ 4] ، والاستباق: التسابق. قال: إنا ذهبنا نستبق [يوسف/ 17] ، واستبقا الباب [يوسف/ 25] ، ثم يتجوز به في غيره من التقدم، قال: ما سبقونا إليه [الأحقاف/ 11] ، سبقت من ربك [طه/ 129] ، أي: نفدت وتقدمت، ويستعار السبق لإحراز الفضل والتبريز، وعلى ذلك: والسابقون السابقون [الواقعة/ 10] ، أي: المتقدمون إلى ثواب الله وجنته بالأعمال الصالحة، نحو قوله: ويسارعون في الخيرات [آل عمران/ 114] ، وكذا قوله: وهم لها سابقون [المؤمنون/ 61] ، وقوله: وما نحن بمسبوقين [الواقعة/ 60] ، أي: لا يفوتوننا، وقال: ولا يحسبن الذين كفروا سبقوا [الأنفال/ 59] ، وقال: وما كانوا سابقين [العنكبوت/ 39] ، تنبيه أنهم لا يفوتونه.

Kaynak: Müfredât, Râgıb el-İsfehânî, cilt 1, s. 395 — Şamile'de tam madde

سبق kökünden türeyen kelimeler Kuran'da kaç kez geçer?

سَبَقَتْ (sebekat) — geçmiş: 7 kez · سَبَقَ (sebeka) — geçmiş: 3 kez · بِمَسْبُوقِينَ (bimesbukine) — önümüze geçilmiş: 2 kez · تَسْبِقُ (tesbiku) — geçebilir: 2 kez · سَبَقَكُم (sebekakum) — sizden önce: 2 kez · فَٱسْتَبِقُوا۟ (festebiku) — O halde koşun: 2 kez · وَٱلسَّـٰبِقُونَ (ve ssabikune) — öne geçenlerden: 2 kez · ٱلسَّـٰبِقُونَ (s-sabikune) — öne geçenler: 1 kez · سَابِقٌۢ (sabikun) — öne geçendir: 1 kez · سَابِقُ (sabiku) — önüne geçebilir: 1 kez · سَابِقُوٓا۟ (sabiku) — koşun: 1 kez · سَبَقَ ۚ (sebeka) — geçmişlerin: 1 kez · سَبْقًۭا (sebkan) — yarışarak: 1 kez · سَبَقُوٓا۟ ۚ (sebeku) — kaçabileceklerini: 1 kez · سَـٰبِقُونَ (sabikune) — önde giderler: 1 kez · سَبَقُونَآ (sebekuna) — bizi geçemezlerdi: 1 kez · سَبَقُونَا (sebekuna) — bizden önce: 1 kez · سَـٰبِقِينَ (sabikine) — geçip gidecek: 1 kez · فَٱسْتَبَقُوا۟ (festebeku) — ve dökülürlerdi: 1 kez · فَٱلسَّـٰبِقَـٰتِ (fessabikati) — yarışıp geçenlere: 1 kez